افشار سلیمانی/ سفیر سابق ایران در آذربایجان

حسن روحانی، رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در ماه‌های پایانی ریاست‌جمهوری خود به دعوت رسمی همتای روس خود ولادیمیر پوتین در اواخر دهه اول فروردین ماه سال جاری در راس هیاتی عالی‌رتبه متشکل از وزرای صنعت، معدن و تجارت، نفت، امور خارجه، ارتباطات و فناوری اطلاعات و رئیس کل بانک مرکزی به روسیه سفر کرد. مناسبات اقتصادی، تبادلات تجاری و بررسی بحران سوریه از موضوعات مهم مورد بررسی در این سفر بود؛ همچنین بررسی رژیم تجاری میان اتحادیه اقتصادی «یورو آسیا» و تهران از جمله محورهای دیگر مذاکرات روسیه و ایران در جریان این دیدار بود.

محتوای سفر
در جریان این سفر، وی علاوه بر دیدار و مذاکره پیرامون مسائل دوجانبه، منطقه‌ای و بین‌المللی با همتای خود با دیمیتری مدودف نخست‌وزیر و رئیس شورای فدراسیون روسیه نیز دیدار و پیرامون موضوعات مورد علاقه فیمابین گفت‌وگو و تبادل‌نظر کردند و در پایان سفر 15 سند در زمینه‌های مختلف از جمله کنسولی، گردشگری، اقتصادی، ارتباطات، حقوقی و قضایی، انرژی و ورزش، توسط وزرا و مسئولان ذیربط دو کشور به امضا رسید. دو رئیس‌جمهور همچنین در کنفرانس مطبوعاتی مشترک شرکت کردند و در مورد دستاوردهای این سفر و مواضع دو کشور در زمینه‌های مختلف مورد علاقه سخن گفتند.همچنین در جریان این سفر رئیس‌جمهوری ایران در دانشگاه دولتی مسکو پس از دریافت دکترای افتخاری درباره مسائل منطقه‌ای و بین‌المللی سخنرانی کرد.
یکی از اسناد امضا شده توسط روحانی و پوتین سند پایه‌ای است که با هدف تبیین اصول کلی روابط و توسعه مناسبات دو کشور در زمینه‌های مختلف امضا شده است.
این سند بیانیه مشترک «پیش به‌سوی همکاری‌های جامع راهبردی» نام گرفته است و اجرای پروژه واحدهای دوم و سوم نیروگاه بوشهر، استفاده از ارزهای ملی دو کشور، تاکید بر حمایت روسیه و ایران از یکپارچگی خاک سوریه، حاکمیت و استقلال این کشور و ضرورت حل بحران سوریه صرفا از طرق سیاسی و دیپلماتیک و اعلام اینکه در نتیجه تلاش‌های ترکیه، روسیه و ایران در سوریه آتش‌بس برقرار و مذاکرات آستانه آغاز شد و این همکاری جهت به موفقیت رسیدن مذاکرات ژنو گام مهمی ‌محسوب می‌شود از محورهای این بیانیه محسوب می‌شوند. همچنین طی موافقت‌نامه‌ای که میان دو کشور به امضا رسید، روادید گروهی گردشگری در قالب گروه‌های 5 تا 50 نفره به‌طور متقابل لغو شد.

مواضع روحانی در جریان این سفر
حسن روحانی در آستانه سفرش به مسکو گفت که روسیه در اجرای برجام و فرستادن آب سنگین و کیک زرد به ایران کمک کرده و نظرات ایران و روسیه درباره ثبات در منطقه نیز مشابه است.وی در نشست مطبوعاتی مشترک با پوتین نیز تاکید کرد‌ «تصمیم‌هایی که در ماه‌های اخیر و نشست امروز گرفته شد، نشان می‌دهد روابط دو کشور در عرصه‌های اقتصادی، علمی‌ و بازرگانی در مسیر مشارکت راهبردی پیش می‌رود.»

مواضع پوتین در جریان این دیدار
ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه نیز در کنفرانس مشترک رسانه‌ای با حسن روحانی، در کاخ کرملین‌ اعلام کرد: «دولت روسیه برای تامین منابع مالی پروژه‌های برقی کردن خطوط راه‌آهن ایران و احداث نیروگاه حرارتی در سواحل این کشور در خلیج‌فارس، وام دولتی به مبلغ 2/2 میلیارد یورو اختصاص داده است.» وی همچنین با یادآوری افزایش 70 درصدی در حجم تجارت متقابل میان روسیه و ایران، به‌رغم مشکلات منطقه‌ای و جهانی در سال گذشته، مراتب اشتیاق دو کشور مبنی بر تشکیل یک منطقه آزاد تجاری میان ایران و اتحادیه اقتصادی اوراسیا را خاطرنشان کرد.

روحانی در چه شرایطی به روسیه رفت؟
روحانی در شرایطی به مسکو سفر کرد که از ابتدای ریاست‌جمهوری دونالد ‌ترامپ شاهد مواضع خصمانه وی و دولتمردانش علیه ایران هستیم و روابط ایران با اروپا در دوره پسابرجام از بهبود نسبی برخوردارشده اما روابط با عربستان، امارات و بحرین با تنش‌های نسبتا زیادی روبه‌روست؛ در دوره ریاست‌جمهوری روحانی، مناسبات ایران و روسیه در برخی زمینه‌ها توسعه یافته است؛ از جمله اینکه گفته می‌شود اولین مجموعه سامانه دفاعی اس‌۳۰۰ بعد از ۱۰ سال بالاخره در سال ۲۰۱۶ به ایران تحویل داده شد. ایران نیز پایگاه هوایی نوژه را در اختیار روسیه قرارداد. از سوی دیگر رئیس‌جمهور ایران درحالی دومین سفر رسمی دوجانبه را به روسیه انجام داده ‌که تاکنون هیچ نخست‌وزیر یا رئیس‌جمهوری از روسیه به‌رغم دعوت از آنها به تنهایی و در چارچوب مناسبات دوجانبه به ایران سفر نکرده‌اند. سفر پوتین به ایران فقط برای شرکت در نشست‌های چندجانبه بوده ‌و در قاموس مناسبات دیپلماتیک به این موضوع توجه می‌شود که این مساله ایراد پروتکلی و سیاسی دارد و رفتار روسیه را قابل تامل می‌کند. همچنین روابط ایران و روسیه حتی از منظر «استراتژیک» هم مقطعی و مرحله‌ای است و همکاری‌ها صرفا حول محورهای خاصی صورت می‌گیرد. به‌طوریکه در مقطع خاصی ایران و روسیه منافعشان تلاقی کرده و حول محور سوریه در کنار هم قرار گرفته‌اند. ‌‌ایران برای حفظ منافع ملی خود نباید تخم‌مرغ‌های خودش را فقط در سبد روسیه بگذارد چراکه روسیه همواره از کارت ایران برای گرفتن امتیاز از غرب و آمریکا استفاده کرده ‌و به دلیل عدم توازن در سیاست خارجی خود موفق به استفاده از کارت روسیه در سیاست خارجی نشده است. رای نوبتی روسیه علیه ایران در شورای امنیت سازمان ملل، تنها گذاشتن ایران در روند مذاکرات تعیین رژیم حقوقی دریای خزر به‌رغم وعده‌های اولیه، عدم‌تمایل به مشارکت ایران در روند همکاری‌های منطقه‌ای در قفقاز جنوبی و آسیای میانه، عدم اجرای قراردادهای مربوط به همکاری‌های هسته‌ای و نظامی یا فرسایشی کردن وعده‌های داده شده به ایران، از جمله رویکرد ابزاری روسیه به ایران بوده است.
نباید فراموش کرد که روسیه نیروگاه اتمی ‌بوشهر را بعد از یک دهه تحویل ایران داد و هنوز هم ایران وابستگی‌های زیادی در این رابطه به روسیه دارد و هر آن ممکن است خللی ایجاد بکند. روسیه تسلیحات تهاجمی، جنگنده‌های سوخوی ۳۵ ‌یا میگ‌های مدرن به ایران نداده ‌و در پشتیبانی از اقلام فروخته شده به ایران همواره شاهد سستی و خلف وعده این کشور بوده‌ایم. روسیه در گذشته در تصویب قطعنامه‌ها علیه ایران شرکت کرده و قراردادهایی را هم فسخ کرده است. مجموعه این عوامل و رفتارهای روسیه نشان می‌دهد که روابط ایران و روسیه در سطوح اتحاد یا شراکت استراتژیک نیست و صرفا نوعی همکاری مقطعی و موردی راهبردی و احتمالا ناپایدار را شاهد هستیم.

کارت‌های طرفین
باید توجه داشته باشیم که سفر حسن روحانی، رئیس‌جمهور ایران، به روسیه در شرایطی انجام شد که ظاهرا دو کشور عمدتا در موضوع سوریه نزدیکی‌ها، هماهنگی‌ها و دیدگاه‌های مشترک بیشتری پیدا کرده‌اند؛ به‌طوریکه ایران درراستای همین همکاری‌ها پایگاه هوایی نوژه همدان را به منظور ضربه زدن به داعش و مخالفان مسلح بشار اسد در اختیار جنگنده‌های روسیه قرار داد. باید به این مهم نیز اذعان نظر داشته باشیم که موضوع سوریه تحت شرایط دیگری می‌تواند عامل اختلاف و دور شدن دو کشور از یکدیگر شود. هر دو کشور، هم به لحاظ «منافع» ژئوپلتیک و هم برای تفوق در نبرد نیابتی‌ای که میان قدرت‌های بزرگ و کشورهای منطقه در جریان است بقای رژیم اسد را امری استراتژیک یافته‌اند و با امکانات نظامی خود در عرصه‌های گوناگون به کمک آن رفته‌اند اما این نگرانی وجود دارد که روسیه در پی معامله با آمریکا راه خود را از ایران جدا کند.
از آنجایی که روسیه زمانی وارد سوریه شد که روابطش با اروپا و آمریکا به دلیل دخالت در ناآرامی‌های اوکراین و اشغال کریمه به‌شدت بحرانی و با تحریم‌های سنگین غرب مواجه بود و کماکان این تحریم‌ها ادامه دارد، حال اگر پوتین بتواند با رئیس‌جمهوری جدید آمریکا کنار بیاید، آنگاه احتمال اینکه ‌روسیه بازی جدیدی انجام دهد دور از ذهن نیست که البته این بستگی به رویکرد ‌ترامپ به اسد دارد که با موضع دولت اوباما متفاوت و به نفع اسد است. همچنین باتوجه به مواضع‌ ترامپ نسبت به ایران و روسیه احتمال تضعیف موقعیت ایران در سوریه توسط روسیه بیشتر می‌شود.
ایران به‌خصوص نفوذ و حضور در سوریه را مولفه مهمی ‌از «عمق استراتژیک‌» خود تلقی می‌کند. این عمق استراتژیک البته بیشتر جنبه امنیتی و سلبی داشته و کمتر در خدمت بسط امکانات و نفوذ پایدار ایران از جمله در عرصه‌های اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در منطقه بوده است. به عبارت دیگر حضور در سوریه برای ایران عمدتا در خدمت آنچه جمهوری اسلامی «تقویت مقاومت» و «مقابله با رژیم‌صهیونیستی» می‌نامد و سرپلی برای کمک به حزب‌الله لبنان است ارزیابی می‌شود. در عین حال، بقای رژیم اسد و قدرت‌ نگرفتن نیروهای سنی نزدیک به کشورهای رقیب ایران در سوریه نفس‌خوری برای دولت عراق نیز به شمار می‌آید. به عبارتی افتادن سوریه به دست نیروهای نزدیک به کشورهای رقیب ایران در منطقه، اعم از ترکیه یا کشورهای عربی، فشار بر شاکله سیاسی عراق که شیعیان در آن دست بالا دارند را تشدید خواهد کرد و ‌طبعا حضور و نفوذ ایران در معادلات سیاسی این کشور را با چالش روبه‌رو خواهد شد. برای ایران حضور قوی در سوریه امکانی برای دسترسی به سواحل مدیترانه و دسترسی آسان‌تر به کشورهای اروپایی از جمله برای صدور احتمالی گاز هم هست‌؛ امری که مولفه‌هایی از رقابت با برخی کشورها مانند قطر را هم در صحنه سوریه به‌دنبال داشته است.
جمهوری اسلامی ایران در عرصه اقتصادی سوریه حضور چندانی نداشته است. این امر، ورای ضعف اقتصاد ایران و ضعف در برخورداری از کالا، صنایع و خدمات رقابتی برای عرضه، به تمرکز بر مسائل ژئوپلتیک برمی‌گردد که عمدتا در شکل حضور نظامی و امنیتی سنگین در سوریه و هزینه‌های سنگین برای این امر خود را نشان داده است.
هرچند ایران اخیرا کوشیده در زمینه‌های اقتصادی هم فعال باشد، به‌طوریکه در دی‌ماه سال گذشته در جریان سفر عماد خمیس، نخست‌وزیر سوریه به تهران پنج سند همکاری میان تهران و دمشق امضا شد.
این درحالی‌ است که نفوذ و حضور روسیه در سوریه کمتر جنبه‌های سلبی دارد و مسکو عملا دست خود را در بازی با کارت‌های مختلف باز گذاشته است. برای مسکو هم، البته حفظ نفوذ و پایگاه‌های خود در حوزه مدیترانه از اهمیتی استراتژیک برخوردار است. اما این حضور دست‌کم در ارتباط با کشورهای منطقه سلبی نیست و کمتر جنبه فرقه‌ای به خود گرفته است.
در همین چارچوب است که روسیه در عرصه سوریه با اسرائیل هم که ایران آن را دشمن خود ارزیابی می‌کند مشغول هماهنگی و همکاری است. برهمین مبنا، روسیه به‌رغم استقرار سیستم‌های دفاع ضدهوایی پیشرفته در خاک سوریه با ارتش اسرائیل هم هماهنگی‌هایی دارد و حتی به حمله هواپیماهای اسرائیلی به نیروها و امکانات نظامی حزب‌الله در خاک این کشور واکنش نشان نمی‌دهد؛ شاید اگر خود اسرائیلی‌ها حمله به حزب‌الله در خاک سوریه را تایید نمی‌کردند، باز هم روسیه مثل گذشته واکنشی نشان نمی‌داد و نیازی به اقدام نمادین فراخوان سفیر اسرائیل در مسکو نمی‌دید.
همچنین درحالی که روسیه با آمریکا روابط رسمی و گفت‌وگوهای پیوسته‌ای پیرامون مسائل جهانی و سوریه دارد، ایران با آمریکا هیچ رابطه رسمی ندارد و در موضوع سوریه هم هیچ گفت‌وگوی دوجانبه‌ای بین دو کشور صورت نگرفته و مواضع‌ ترامپ و دولتش و کنگره آمریکا علیه ایران تشدید شده است.
روسیه با ترکیه که منافع متضادی در قیاس با ایران در سوریه دارد نیز مشغول همکاری در این کشور است و آتش‌بس و پیشبرد مذاکرات صلح در آستانه یا ژنو را به‌گونه‌ای فشرده با این کشور پیش می‌برد، به‌گونه‌ای که ایران بعضا نتوانسته ‌نارضایتی و نگرانی خود از برخی از این هماهنگی‌ها و تعاملات را پنهان کند.
روسیه با کشورهای عرب منطقه که درگیر جنگ نیابتی علیه ایران در سوریه هستند هم روابطی عادی و گفت‌وگوهای دیپلماتیک متعددی دارد و بالطبع کانال‌های تماسش با گروه‌های مخالف برقرار است. روسیه به همان میزان که از ایران حمایت کرده، در پی گسترش مناسبات با عربستان سعودی و ترکیه است. الکسی فرولکین، معاون مدیر کمیسیون همکاری فنی - نظامی این کشور در نمایشگاه بین‌المللی تسلیحات نظامی در ابوظبی از مذاکره با عربستان سعودی برای فروش سلاح و تجهیزات نظامی سخن گفته است. عربستان در‌صدد خرید سامانه موشکی اس‌۴۰۰ از روسیه است و مسکو از بهار سال گذشته در حال بررسی آن بود. از این رو پیشرفت احتمالی مذاکرات صلح که به تغییرات احتمالی در شاکله سیاسی سوریه یا محدود شدن انحصار قدرت اسد بینجامد لزوما به معنای ضرر و زیان برای حضور روسیه در سوریه نخواهد بود.
مجموعه این عوامل نشانگر این است که روسیه در سیاست خارجی کارت‌های بیشتری نسبت به ایران در اختیار دارد و همین امر می‌تواند در آینده به زیان ایران تمام شود. به‌ویژه آنکه در هفته‌های اخیر رهبران اسرائیل و ترکیه در سفرهای خود به روسیه به‌طور آشکار این پیام را به کرملین رسانده‌اند که با دسترسی به صلح و ادامه حکومت اسد در سوریه آماده همکاری و هماهنگی هستند، به شرط آنکه روسیه کمک کند تا حضور و نفوذ ایران و حزب‌الله در سوریه محدود شود. دولت ‌ترامپ هم مواضعی تقریبا مشابه دارد و چه بسا که این دولت باتوجه به مواضع سرسختانه‌اش علیه جمهوری اسلامی، نزدیکی بیشتر میان واشنگتن و مسکو را بیش از پیش به شناور شدن نسبی مناسبات مسکو و تهران پیوند بزند.
البته اینکه روسیه متاثر از این پیام‌ها و به سرعت، در چارچوب منافع خود تفاوت‌های استراتژی خود با ایران در سوریه را تشدید کند و به شکل‌گیری معادلاتی کمک کند که حتی به محو انحصار حکومت در دست رژیم اسد منجر شود، در حال حاضر شاید زیاد محتمل نباشد. در میان‌مدت اما این چرخش، بعید‌بنظر نمی‌رسد به ویژه که مسکو بنا بر تجربه می‌داند که مواضع ضداستکباری جمهوری اسلامی و پیامدهای آن در عرصه بین‌المللی و منطقه‌ای همچنان این حکومت را به داشتن مناسباتی نسبتا خوب با مسکو ترغیب می‌کند. بنابراین اگر کرملین اینجا و آنجا هم اقدامی‌ خلاف منافع و مواضع جمهوری اسلامی انجام دهد، محدودیت امکانات و تعاملات بین‌المللی ایران و نیاز به حفظ مناسبات با روسیه باعث خواهد شد که واکنش چندانی نشان ندهد، چنان که نه همراهی روسیه با تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران در ماجرای پرونده هسته‌ای خللی در دوستی تهران با مسکو به‌وجود آورد، نه تعلل در تکمیل نیروگاه بوشهر و نه تعلل چند ساله و عامدانه در تحویل سیستم دفاع ضدموشکی اس‌‌۳۰۰‌ و نه سایر خلف‌وعده‌های روسیه درقبال ایران که به برخی از آنها پیش‌تر اشاره شد.

کلام آخر
دیدار روحانی -پوتین هشتمین دیدار ظرف سه سال‌ونیم اخیر بود اما نخستین دیدار رئیس‌جمهوری اسلامی ایران در اسفند ماه سال 1379 توسط رئیس‌جمهور وقت ایران به دعوت ولادیمیر پوتین صورت گرفته بود. سلف روحانی جهت شرکت در اجلاس سران سازمان همکاری شانگهای به مسکو سفر کرده بود. هفت دیدار روحانی با پوتین پیش از این نخستین دیدار رسمی دوجانبه‌اش با همتای روسی در حاشیه نشست‌های چندجانبه انجام شده بود.
باید توجه داشت که مجموعه رفتارهای پیشین مسکو در قبال تهران که در متن یادداشت حاضر به آنها پرداخته شد، نشان می‌دهد که سفر اخیر حسن روحانی به روسیه و تاکید او بر منافع و مواضع مشترک میان تهران و مسکو و حتی توافق بر سر همکاری‌ و هماهنگی بیشتر در عرصه‌های مختلف نمی‌تواند مانعی مسلم در برابر چرخش احتمالی کرملین در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی به ضرر ایران تلقی شود.
بنابراین کماکان این نگرانی وجود دارد که استفاده روسیه از پایگاه هوایی نوژه یا سایر پایگاه‌ها در آینده که بر‌خلاف نص صریح قانون اساسی و به‌ویژه اصول146و 176آن است و حرکت ایران در سایه تحرکات روسیه در سوریه به ابزاری برای تامین منافع روسیه تبدیل شود. ازهمین رهگذر دستگاه دیپلماسی کشور باید با رصد دقیق همه تحولات و افزودن بر کارت‌های بازی خود و اخذ تضمین‌های لازم از روسیه در راستای تامین منافع ایران در دریای خزر، دریافت تسلیحات تهاجمی ‌و ضد‌موشکی و تقویت حضور ایران در مناطق قفقاز و آسیای مرکزی و مشارکت مستقیم ایران در روند حل بحران‌های موجود در این مناطق و عضویت دا‌ئم در سازمان همکاری شانگهای و همچنین افزایش صادرات غیرنفتی به روسیه که همواره دارای ‌تراز منفی در تجارت با این کشور بوده و امثال آنها با یک دیپلماسی هوشمندانه از تکرار پیش آمدن شرایط رفیق نیمه راه بودن کرملین جلوگیری کند.