احمد معنوی
استاد دانشگاه

«می‌خواهم امروز از طریق شبکه تلویزیونی العربیه اعلام کنم که عربستان سعودی در صورت موافقت رهبران ائتلاف، آماده شرکت در تمام عملیات زمینی علیه داعش در سوریه است». این جمله‌ای‌ است که به‌طور رسمی توسط احمد العسیری سخنگوی وزارت دفاع عربستان سعودی و سخنگوی ائتلاف هوایی تحت رهبری عربستان که وظیفه حمله به کشور یمن را دارد اعلام شد. این مقام نظامی سعودی افزود: «ما هم‌اکنون در یمن تجربه‌های زیادی به دست آورده ایم.»
این اظهارات آیا شیپور جنگ ایران و عربستان خواهد بود؟ برای پاسخ به مواضع اخیر عربستان سعودی که ظاهرا با اعلام آمادگی دولت ترکیه و مواضع مثبت مقامات کاخ سفید نیز همراه شده است می‌بایست نسبت به بررسی ابعاد ژئو‌پلتیکی‌ این تصمیم پرداخته و بازخوردهای آن را مورد تحلیل قرار داد.
لازم به اشاره است که مواضع ضد‌ایرانی و شیعی عربستان سعودی در تصمیم اخیر ریاض در اعدام شیخ نمر و متعاقب آن بروز تنش‌های سیاسی که منجر به قطع روابط دیپلماتیک و خروج نیروهای کنسولی طرفین شد آشکار ‌شده و به‌رغم میانجیگری‌های دول مختلف و تصمیم آگاهانه سران سیاسی ایران منجر به بهبود شرایط نشد، بنابراین به نظر می‌رسد اکنون جبهه جدیدی از تنش با جنس نظامی در خاک سوریه در حال رخ دادن است. بر همین اساس سوالی که مطرح شده این است که چه عواملی زمینه شکل‌گیری شرایط فعلی را فراهم آورده و اوضاع پیرامون و تبعات آن چه خواهد شد؟
به نظر می‌رسد پیروزی‌های اخیر ارتش سوریه که با حمایت هوایی نیروهای نظامی روسیه و مشاوران نظامی ایران به دست آمد، نوعی دستپاچگی و آشفتگی را در رفتار حامیان گروه‌های تروریستی سوریه از جمله عربستان، ترکیه و قطر ایجاد کرده است. چرا‌که پیشروی‌های استراتژیکی که ارتش سوریه با کمک نیروهای مردمی‌در شمال سوریه به دست آورد، وضعیت گروه‌های تروریستی سوریه به‌شدت به هم ریخت و آنها در شرف شکست‌های دیگر قرار گرفتند.
این پیروزی‌ها مشکلی برای عربستان و قطر که هر دو سرمایه‌گذاری‌های بسیاری را به سود مخالفان اسد در سوریه کرده‌اند، محسوب می‌شود، چراکه به‌این ترتیب کار امدادرسانی به مخالفان مورد حمایت آنها سخت می‌شود و این مساله می‌تواند هزینه‌های سنگینی را متوجه آنها کند. اکنون ریاض و آنکارا واشنگتن را متهم می‌کنند، از پیشروی‌های ارتش سوریه یا خبر نداشته یا به آنها دروغ گفته است و خبرها حکایت از آن دارد که برخی مقام‌های عربستانی به صراحت به مقام‌های آمریکایی گفته‌اند‌ که به نیات آمریکا در سوریه بدبین هستند و اکنون تصمیم دارند خود وارد عمل شوند؛ اقدامی‌که بسیاری از تحلیلگران آن را نشانه سرخوردگی و عصبانیت عربستان از تحولات جاری در سوریه و عدم نتیجه‌گیری از صرف میلیاردها دلار برای کمک به تروریست‌ها می‌دانند به‌خصوص که پیروزی جدید را موفقیتی برای ایران و روسیه می‌دانند.
با تکیه بر این اظهارنظرها سران سعودی معتقدند که فرصت رسیدن به راه‌حل مسالمت‌آمیز در سوریه بسیار محدود شده است. آنها می‌گویند فشار حقیقی به حکومت سوریه وارد نمی‌شود تا امتیازات بزرگی بدهد و از مواضع خود کوتاه بیاید، بنابراین برای همین به‌این‌باور رسیده‌اند که مذاکرات دیگر معنا ندارد و در آخر تکلیف همه‌چیز در میدان جنگ روشن می‌شود.
اما باتوجه به درگیری نیروهای نظامی عربستان در جبهه یمن باید گفت تصویر مقتدری پوشالی که ارتش عربستان سعودی از خود ارائه می‌داد، افشا و خنثی شده است. اگرچه ارتش خاندان حاکم سعودی بسیار مدرن است، اما جنگ یمن به وضوح نشان داد که عربستان تجربه مبارزه زمینی را ندارد.
اگر بگوییم که ورود در جنگ یمن به‌عنوان یک کشور فقیر و بی‌چیز که ارتش و هواپیما و توپخانه‌های متعدد و سامانه‌های دفاع هوایی ندارد، باعث شده 11 ماه سرنوشت جنگ روشن نشود، در این صورت وقتی نیروهای عربستان سعودی با هواپیماهای پیشرفته روسیه و ارتش آموزش دیده سوریه در جنگ‌های چریکی و سنتی مواجه شوند، ارتشی که 5 سال سابقه مبارزه داشته و سلاح‌های پیشرفته روسیه را در اختیار دارد و از حمایت ایران و روسیه و حزب‌الله لبنان برخوردار است، اوضاع چگونه خواهد بود؟
به همین دلیل معلوم نیست که ورود در دو جنگ همزمان، یکی در یمن و دیگری در سوریه عاقلانه است یا نه؟ این در حالی است که سرنوشت جنگ اول هنوز مشخص نشده است. پس اعلام حضور نظامی عربستان در سوریه باتوجه به استدلال‌های نظامی نمی‌تواند بلوفی بیش باشد هرچند که هدف آن مبارزه با داعش در نظر گرفته شده است.
از سوی دیگر با نگاهی به منشور بین‌المللی نیز عربستان و ترکیه برای انجام عملیات نظامی در سوریه، نیازمند کسب اجازه رسمی دولت سوریه است، در غیر این صورت حضور نظامی این کشورها در سوریه بدون مجوز شورای امنیت سازمان ملل و دولت سوریه ناممکن بوده و این اقدام را می‌توان تجاوز خارجی و نقض تمامیت ارضی یک کشور مستقل تلقی کرد. به‌خصوص که ولید معلم حضور عربستان در سوریه را ‌بازگشت با تابوت توصیف کرده است. بنابراین از نظر حقوق بین‌المللی این اقدام عربستان و ترکیه فاقد وجاهت قانونی است.
در بعد دیگر جمهوری اسلامی ایران ، اعزام این نیروها را نه به‌عنوان حمله‌ای علیه داعش، بلکه تهدیدی برای منافع خود تلقی خواهد کرد. پس اگر عربستان سعودی نیروهای نظامی خود را به این کشور اعزام کند، امکان رویارویی مستقیم بین این دو کشور وجود خواهد داشت. در همین راستا سردار مسعود جزایری سخنگوی ارشد نیروهای مسلح معتقد است که عربستان با چه ظرفیتی می‌تواند مجددا وارد این عرصه شود، عربستان فاقد چنین امکان و توانی است چرا‌که همه امکان و ظرفیت خود را طی سال‌های گذشته چه در صحنه عراق یا به‌خصوص در سوریه و امروز نیز در یمن به کار گرفته است.همچنین دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران نیز با اشاره به اظهارات غیرمعقول از سوی برخی کشورهای منطقه در خصوص اعزام نیروی زمینی به سوریه معتقد است که اگرچه هیچ تناسبی بین توانمندی‌های نظامی این کشورها با ادعاهای مطرح شده وجود ندارد، لیکن حضور احتمالی پیاده نظام کشورهای منطقه بدون رضایت و خواست دولت قانونی سوریه، تصمیمی‌مداخله‌گرایانه و بسیار خطرناک است که تبعات امنیتی آن برای تمام کشورهای منطقه و از جمله اروپا قابل محاسبه نخواهد بود. وی معتقد است بحران سوریه راه‌حل نظامی ندارد و برقراری آرامش و ثبات در این کشور تنها با مذاکره سوری - سوری برای تحقق اراده و خواست مردم این کشور فراهم خواهد شد. پس
بر پایه این اظهارات به نظر می‌رسد این اقدام عربستان پاسخ محکم ایران را به دنبال داشته و ممکن است تنور جنگ در روسیه را گرم‌تر کرده و جبهه‌های دو کشور به این منطقه توسعه یابد.
اما باتوجه به گذشت چند روز از آزادی شهرهای نبل و الزهرا و ادامه پیشروی‌های ارتش سوریه در آزاد سازی زمین‌های اشغال‌شده توسط تروریست‌ها؛ عملیاتی نشدن ادعاهای عربستان و ترکیه مبنی بر حمله نظامی سوال‌های فراوانی را در اذهان ایجاد کرده است، ضمن اینکه از دفتر نخست‌وزیری دولت آنکارا نیز صدای تکذیب حضور نظامی مخابره شده است.
در همین راستا تصمیم عربستان و ترکیه برای حمله نظامی به سوریه که در روزهای اخیر انتظار می‌رفت اجرایی شود نشده است وبه نظر می‌رسد از یک سو باتوجه به مواضع و هشدارهای جدی و محکم‌‌ از سوی دولت سوریه، دومای دولتی روسیه و مقامات سیاسی جمهوری اسلامی ایران و از طرفی بررسی‌های دقیق‌تر آنها و واقف شدن به عواقب سنگین این عمل در ادامه نیز عملیاتی نشود.
کارشناسان مسائل راهبردی تاکید می‌کنند‌ که عربستان با ورود به عملیات زمینی به سوریه ریسک بزرگی انجام خواهد داد و درگیر شدن این کشور در دو جبهه یمن و سوریه به‌طور همزمان می‌تواند اثرات غیرقابل جبرانی برای این کشور داشته باشد.
به‌خصوص اینکه اگر حلب سقوط کند، کار معارضان سوری تمام شده و جنگ به سرعت به نفع بشار اسد تغییر می‌کند‌ واین پیروزی می‌تواند بزرگترین دستاورد در نبرد داخلی درازمدت در این کشور بوده و ظرف مدت چند هفته نتایج را به نفع بشاراسد برگرداند.‌ به گفته یکی از این مقامات ارشد آمریکایی، اگر نیروهای دولت سوریه قادر باشند با موفقیت شهر حلب را آزاد کنند و کنترل آن را به دست بگیرند‌ و کنترل مناطق اطراف حلب را نیز داشته باشند،جنگ الزاما تمام است.