حسین پاشایی

کودتای نافرجام شب 15 جولای در تاریخ معاصر جمهوری ترکیه نقطه‌عطفی است که نهاد سیاست و عمل سیاسی را بسیار متاثر کرد.اگر مقایسه‌ای بین رفتار رجب‌طیب اردوغان و سایر سیاست‌ورزان در ترکیه صورت گیرد این تغییر ادبیات معنی‌دار به وضوح آشکار است. بعد از وقایع مربوط به پارک گزی بین حزب حاکم و به‌طور اخص بین اردوغان و احزاب مخالف و در کل جامعه مدنی ترکیه فاصله عمیقی افتاد که رفته‌رفته شاهد تندتر شدن ادبیات طرفین نسبت به یکدیگر بودیم. این اختلافات در وقایع مربوط به 17 و 25 دسامبر 2013 به اوج خود رسید. طرفین ناگفته‌ترین کلمات را نثار یکدیگر می‌کردند تا جایی که کمال قلیچدار‌اوغلو دیگر نامی ‌از اردوغان نمی‌برد و اغلب او را با لفظ رئیس دزدها (باش‌چالان)، شبه‌دیکتاتور (دیکتاتور بوزونتوسو) و... و ایضا دولت باغچه علی، ‌رهبر حزب حرکت ملی نیز با ادبیاتی مشابه از اردوغان یاد می‌کرد. (تکیه‌کلام باغچه علی در مورد کاخ ریاست‌جمهوری همواره کاخ قاچاقی (کاچاک سارای) بود که اشاره به این داشت که این کاخ بدون اجازه مجلس ترکیه ساخته شده است). در مورد رفتار حزب دموکراتیک خلق‌ها با اردوغان و بالعکس نیز زیاد جای نوشتن نیست و بر همگان خصمانه بودن رابطه این دو پس از به شکست گراییدن پروسه موسوم به صلح آشکار است. اصولا پس از انتخابات سال 2012 رفتار اردوغان به سمت اقتدارگرایی پیش رفت‌ و مواردی که در بالا ذکر شد به اضافه ناکارآمدی سیاست خارجی ترکیه خصوصا در سوریه به سرد شدن هرچه بیشتر رابطه اردوغان با احزاب مخالف انجامید تا جایی که در انتخابات ریاست‌جمهوری احزاب جمهوری خلق و حرکت ملی به‌رغم اختلافات ایدئولوژیکی فراوان برای رقابت با اردوغان کاندیدای مشترک معرفی کردند. هرچند این سیاست مخالفت نیز در مقابله با اردوغان به شکست گرایید. کودتای نافرجام 15جولای منطق سیاست‌ورزی را در ترکیه به کل تغییر داد. ذهنیت سیاستمداران و در کل جامعه ترکیه نسبت به کودتا آن‌چنان منفی است و داری خاطرات جمعی ناراحت‌کننده ‌که این کودتای نافرجام همچون پتکی بر سر سیاستمداران فرود آمد و به‌رغم اختلافات فراوان آنها را در مخالفت با کودتا هم‌صدا کرد. بعد از کودتا برای اولین بار کمال قلیچداراوغلو و دولت باغچه علی در کاخ ریاست‌جمهوری به حضور اردوغان رفتند و از نقش اردوغان در شکست کودتا تشکر کردند. همچنین اردوغان نیز مراتب تشکر و قدردانی خود را از رهبران مخالفین در حمایت از دولت و مخالفت با کودتاگران ابراز داشت. طوری که اگر کسی وقایع ترکیه را از فردای کودتا پیگیر باشد و ادبیات و رابطه رهبران احزاب مخاف را با حزب حاکم مخصوصا نخست‌وزیر و رئیس‌جمهور ببیند، روابط و ادبیات خصمانه آنها ‌قبل از کودتا برای او غیر قابل باور خواهد بود.
برای درک این تغییر رفتار اردوغان و حزب حاکم با احزاب مخالف و برعکس ناگزیر به درک ماهیت کودتای نافرجام 15 جولای هستیم. اینکه این کودتا نافرجام ماند برای حزب حاکم و احزاب مخالف از خطر ماهیت این کودتا چیزی نمی‌کاهد. افراد منتسب به جماعت گولن که عاملان این کودتا بودند طوری در نیروهای مسلح و بقیه نهادهای قانونی جمهوری ترکیه نفوذ کرده بودند که احزاب مخالف را به وحشت انداخته است. اصولا نفوذ جماعت گولن در نهادهای قانون اساسی به دهه 1970 برمی‌گردد. در آن زمان فتح‌الله گولن، رهبر جماعت در توصیه به طرفدارانش گفته بود که وارد نهادهای دولتی بشوید و تا جایی که می‌توانید نهادهای قانون اساسی را اشغال کنید و تا زمانی که وقت آن فرا نرسیده ‌خود را بروز ندهید که اگر لو بروید ‌مانند مصر و الجزایر شما را نابود خواهند کرد. از آن زمان افراد مربوط به جماعت وارد نهادهای دولتی شدند و با شبکه پیچیده ارتباطی و اطلاعاتی رفته‌رفته نهادهای دولتی مخصوصا قوه‌قضا‌ئیه، سیستم آموزشی، بازارهای بورس، اتاق‌های بازرگانی و در نهایت نیروهای مسلح را تصرف کردند. بنا به اطلاعاتی بیش از 80 درصد دانشکده‌های افسری را افراد مربوط به جماعت گولن تشکیل می‌داده است. همینطور بعد از تصفیه ژنرالان کمالیستی که طی پرونده‌های مشهور به بالیور و ارگنکون و جاسوسی انجام شد. افراد منتسب به گولن با‌ ترفیع درجات به مقام‌های فرماندهی رسیدند تا جایی که به گفته یکی از تحلیلگران شبکه سی ان ان ترک که خود بیش از چهار سال از پی این پرونده‌ها در زندان بوده است، اگر این روند ادامه می‌یافت شش سال بعد ژنرالی در ارتش ترکیه نمی‌ماند که عضو این جماعت نبوده باشد. اینکه چگونه با این وسعت نیروهای جماعت توانسته‌اند به درون نهادهای قانونی نفوذ کنند نیز ادعاهایی مبنی بر دزدیدن سوال‌های امتحانات استخدامی ‌ارتش و دیگر نهادهای دولتی مطرح است.
وسعت دستگیری‌های بعد از کودتا برای ناآگاهان از جامعه ترکیه می‌تواند شائبه انتقام و تصفیه نیروهای سیاسی را توسط اردوغان به‌وجود آورد، چنانکه آورده ‌و بعضی‌‌ حتی در خود جامعه ترکیه این کودتا را برنامه خود اردوغان جهت تصفیه مخالفان و افز‌ایش قدرت خویش قلمداد می‌کنند. حال آنکه احزاب مخالف بیش از حزب حاکم از این تصفیه‌ها و دستگیری‌ها استقبال می‌کنند چون که ‌هنگام ماه‌عسل حزب عدالت و توسعه با جماعت گولن اکثر مخالفان سیاسی چوب اتهام‌ها و پاپوش‌هایی که جماعت با شگردهای خود، برای آنها زده بودند را خورده‌اند. پس از کودتا و اخراج ژنرال‌های عالی‌رتبه منتسب به جماعت، افسران کمالیستی که سال‌ها در زندان بوده‌اند ‌یا نتوانسته‌اند ‌ترفیع بگیرند در جلسه اخیر شورای عالی نظامی به درجه ژنرالی رسیدند و مقام‌های خالی مانده از گولنیست‌ها را پر کردند.
قلیچ‌دار‌اوغلو بارها ذکر کرده ‌که فقط شخص اردوغان است که می‌تواند از پس جماعت گولن برآید، چون آنها را خوب می‌شناسد. البته ناگفته نماند که نزدیکترین اشخاص نظامی به اردوغان نیز کودتاگر درآمدند طوری که از 5 آجودانش 4 نفر از آنها جزو کودتاگران بودند. فرمانده محافظین او نیز از کودتاگران بوده است. همه این وقایع گویای غافلگیری خود اردوغان نیز از وقایع پیش آمده بوده است.
باتوجه به توضیحات فوق می‌توان نتیجه گرفت که کوتای نافرجام همان‌طور که خیلی چیزها را در ترکیه تغییر داد از تمایلات اقتدارگرایانه اردوغان نیز کاسته است. دیگر از غرور و تکبر‌ی که در مواجه با احزاب مخالف و جامعه مدنی و خصوصا رسانه‌های مخالف در چارچوب قانون اساسی داشت، خبری نیست. اعضا و کادر رهبری حزب عدالت و توسعه در برنامه‌های شبکه‌های مخالف حضور می‌یابند و گزارش اختصاصی می‌دهند. نخست‌وزیر بعد از کودتا ‌دو بار با سران احزاب مخالف دیدار داشته‌ و در خصوص تدوین قانون اساسی جدید با آنها رایزنی کرده است. دیگر خبری از ادبیات خشونت‌آمیز سران مخالفت با اردوغان و ییلدیریم و برعکس نیست. جامعه مدنی و رسانه‌های مخالف جان تازه‌ای گرفته‌اند. به نظر می‌رسد که هرچقدر وقایع مربوط به پارک گزی و پرونده‌های 17 و 25 دسامبر جامعه و سیاست را در ترکیه دوپارچه و دوقطبی کرده بود کودتای نافرجام 15‌جولای نیروهای کمالیست و سکولار جامعه ترکیه را با پایگاه اجتماعی محافظه‌کار حزب عدالت و توسعه آشتی داده است. مخلص کلام آنکه نباید گستردگی دستگیری‌ها و تصفیه‌های گولنیست‌ها از نهادهای دولتی آدرس اشتباهی باشد که اینگونه نتیجه‌گیری شود که اردوغان با نافرجامی‌ کودتا و با تصفیه و دستگیری مخالفان خود در‌صدد افزایش اقتدارگرایی و بسط و افزایش قدرت خود است. این کودتا درس‌های فراوانی برای اردوغان داشته است.