پیروزی دونالد ترامپ در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا سیاست خارجی این کشور را در قبال ایران در هاله‌ای از ابهام فرو برده است. برخی کارشناسان اعتقاد دارند که دونالد ترامپ احتمالا سیاست رادیکال‌تری را نسبت به جمهوری اسلامی ایران پیگیری خواهد کرد

حالا که دونالد‌ ترامپ رئیس‌جمهور جدید ایالات‌متحده آمریکا شده است، در کنار همه سوالات ریز ‌و‌ درشت یک پرسش مهم وجود دارد و آن اینکه‌ ترامپ چگونه با برجام مواجه خواهد شد.
این سوال البته از آنجا اهمیت یافته است که‌ ترامپ در دوران مبارزات انتخاباتی‌اش، در اجلاس سالانه کمیته روابط‌عمومی آمریکا و اسرائیل (آیپک) اعلام کرده بود اولویت نخست کاری‌اش پس از پیروزی در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، لغو توافق هسته‌ای ایران و پاره‌کردن برجام خواهد بود. این البته اولین و آخرین باری نبود که‌ ترامپ علیه برجام سخن گفت. دونالد‌ ترامپ بعد از آن در شهر «جکسون ویل» در ایالت فلوریدای آمریکا گفته بود: «ما می‌خواهیم دست‌کم درباره این توافق‌نامه وحشتناک، با ایران دوباره مذاکره کنیم. شاید ما نتوانیم یکصد و پنجاه‌میلیارد دلار پول‌مان را به‌دست آوریم!» او با لحنی تعجب‌آمیز گفت: «ما به آنها یکصد‌و‌پنجاه میلیارد دلار پول دادیم! من چگونه این پول را پس می‌گیرم؟ من در این باره فکر می‌کنم و شاید راهی برای آن پیدا کنم! اما این پول رفته است! یکصد و پنجاه‌میلیارد دلار پول رفته است! آنها به یک قدرت تبدیل خواهند شد. سران ما... نه، نباید گفت سران ما! ما اصلا سران و مقاماتی نداریم. من می‌خواهم درباره این توافق دوباره مذاکره کنم. این مذاکره مجدد یک خواسته حداقلی است.» اشاره‌ ترامپ به 150 میلیارد دلار پول بلوکه‌شده متعلق به ایران در بانک‌ها کشورهای غربی است.‌ ترامپ ادامه داد: «من این توافق‌نامه را بازخواهم گرداند. من کارهای زیادی کردم. افرادی هستند که معاملات بدی داشتند و وقتی معاملات بدی دارند از من درخواست کمک می‌کنند. من شرکت چنین افرادی را می‌خرم و مشکلات‌شان را حل می‌کنم و با اندکی قیمت بیشتر به همان دوست خود می‌فروشم و دوست من هم شاد و خشنود است. من این کارها را می‌کنم. من توافق‌نامه ایران را هرچند بد باشد درست خواهم کرد. حتی وقتی که افرادی فاقد صلاحیت مثل اوباما و کری هم معامله کنند، باز هم در آن معامله چیزی وجود دارد که بتوان به آن تکیه کرد. همیشه در معاملات چیزی به نفع شما وجود دارد. من این نکات را پیدا خواهم کرد. اگر آنها معامله نمی‌کردند بسیار آسان‌تر بود. من بارها گفتم که معامله نکنید.» دونالد‌ ترامپ افزود: «ما در مورد توافق‌نامه ایران کاری خواهیم کرد و بهترین را از این توافق‌نامه به‌دست خواهیم آورد. من این توافق‌نامه را بهتر خواهم کرد و در این زمینه بهتر از همه هستم.»
حالا‌ ترامپ رئیس‌جمهور شده و همه منتظرند تا او تکلیف خود را با خیلی از مسائل از جمله برجام مشخص کند.

خداحافظی با برجام
خودش که فعلا چندان حرفی در این مورد نزده است اما همه آنچه نزدیکان به او گفته‌اند در مخالفت با برجام بوده است. «جیمز وولسی» مشاور امنیت ملی او توافق هسته‌ای با ایران را بدترین توافق تاریخ آمریکا خوانده و گفته است این توافق هنوز اجرایی نشده است.
ماجرا از این قرار است که در یک برنامه تلویزیونی «فرید زکریا» مجری شبکه «سی‌ان‌ان» در ابتدا ایران را دشمن شماره یک داعش خواند و گفت‌ ترامپ در حالی از اصلاح برجام سخن می‌گوید که در عین حال گفته قصد دارد با کشورهایی که با داعش در حال جنگ هستند، همکاری کند. وولسی در توضیح این اظهارات متناقض گفت: «در طول جنگ جهانی دوم، در دوره رئیس‌جمهور فرانکلین روزولت آمریکایی‌های زیادی بودند که به این نتیجه رسیده بودند که ابتدا باید با نازی‌ها روبه‌رو شد و بعد بالاخره به سراغ کمونیسم رفت.» وی گفت بر‌اساس همین رویکرد بود که واشنگتن توانست بعد از چند سال در جریان جنگ سرد شوروی را شکست دهد. مشاور‌ ترامپ افزود: «این مساله‌ای است که الان هم با آن مواجه هستیم، یعنی اکنون با دو جنبش تمامیت‌خواه روبه‌رو هستیم. یکی از آنها تهدیدی میان‌مدت است و دیگری نگرانی‌ای بلندمدت، ثابت و به عقیده من عمیق‌تر است.» زکریا در واکنش به این اظهارات گفت که یعنی‌ ترامپ قصد دارد در کوتاه‌مدت با ایران خوش‌رفتاری کند و پس از شکست داعش رفتار خود با تهران را تغییر دهد؟ وولسی گفت: «این یک سوال تاکتیکی است. برداشت من این است که قرار نیست ما به هیچ‌یک از آنها، نه ایران و نه داعش سهل بگیریم. اما تصور می‌کنم که ایران پیش از بازه 10 ساله‌ای که در این توافق در نظر گرفته شده، به بمب اتم دست یابد.» وی ادامه داد: «تصور می‌کنم که رئیس‌جمهور منتخب درست می‌گوید که این بدترین توافق ملی است که ایالات متحده تاکنون امضا کرده است.» مشاور‌ ترامپ ادامه داد: «این (توافق) قابل اجرا نیست، چراکه همه بخش‌های آن در اختیار همه طرف‌ها قرار نگرفته است، بنابراین اگر مفاد آن را بخوانید می‌بینید که هنوز اجرایی نشده است.» این اما همه ماجرا نیست. اما در اظهارنظری دیگر ولید فارس از اعضای تیم مشاوران سیاست خارجی «دونالد‌ ترامپ» به بی‌بی‌سی گفته که رئیس‌جمهور منتخب آمریکا، به زودی ایجاد تغییراتی در توافق منعقده میان ایران و 1+5 را خواستار خواهد شد.
این مشاور لبنانی‌الاصل‌ ترامپ که از موضع کنونی وی در خصوص برجام هم خبر داشت، گفت: «پاره‌کردن این توافق، برای دنیا گران تمام می‌شود. او ( ترامپ) می‌خواهد آن موافقتنامه را که در فضایی بین‌المللی منعقد شده، بگیرد و سپس آن را مرور کند.»
فارس در خصوص اقدامات بعدی‌ ترامپ گفت: «وی سپس آن را به کنگره می‌فرستد و از ایرانی‌ها هم می‌خواهد چند مورد را یا ایجاد یا عوض کنند. در این خصوص با ایرانی‌ها مباحثه‌ای درمی‌گیرد که ممکن است بحث سختی باشد.»
مشاور اصالتا عرب‌ ترامپ ادامه داد: «توافق هسته‌ای با شکل و شمایل کنونی، 750 میلیارد دلار به ایران می‌دهد ولی در عوض چیز زیادی نمی‌گیرد و باعث افزایش مداخلات ایران در امور داخلی 4 کشور شده است. دولت‌ ترامپ این را قبول نخواهد کرد.»

شوک در ایالات متحده
در آمریکا خیلی‌ها غافلگیر شده‌اند. شاید کمتر کسی از میان سیاستمداران و روشنفکران آمریکایی انتظار ظهور‌ ترامپ را در ایالات متحده داشت. حالا باراک اوباما که بعد از دو سال مذاکره با طرف ایرانی به برجام رسیده، بیش از سایرین از لغو آن در آمریکا توسط‌ ترامپ نگران است. اوباما در تازه‌ترین اظهاراتش در این مورد پیش‌بینی می‌کند که‌ ترامپ برجام را پاره نخواهد کرد. باراک اوباما رئیس‌جمهوری آمریکا گفت که شک دارد که دونالد‌ ترامپ توافق هسته‌ای که با ایران انجام شده را پاره کند چون این توافق هم‌اکنون به مراحل خوبی رسیده است و کار می‌کند. اوباما در کاخ سفید گفته است که مشکل اول این توافق این بود که امکان داشت ایران به آن پایبند نباشد اما بعد از یک سال ما شاهد هستیم که ایران به این توافق پایبند است. ترامپ که یک جمهوریخواه است در تبلیغات انتخاباتی خود گفته بود که توافق با ایران بدترین کاری بود که انجام شد و باید دوباره این بحث انجام شود. اوباما گفته است که اگر برجام را پاره کنیم، سخت است که دوباره بتوانیم توضیح دهیم که ایران سلاح هسته‌ای خود را توسعه ندهد و دیگر ایران آزاد است که سلاح هسته‌ای خود را توسعه دهد.

اروپا؛ انتخاب میان ایران و‌ ترامپ
یک پای دیگر برجام اما اروپاست. چند کشور غربی که در مذاکرات طولانی با ایران به توافق هسته‌ای رسیده بودند، اکنون نگران بر هم خوردن توافق و البته تبعات آن از سوی ایران شده‌اند. فدریکا موگرینی، مسئول سیاست‌خارجی اتحادیه اروپا هفته گذشته وزرای امور‌خارجه کشورهای عضو اتحادیه را به یک ضیافت شام دعوت کرد تا درباره سیاست‌های‌ ترامپ درباره ایران و روسیه صحبت کنند. او از توافق هسته‌ای ایران و ١+٥ دفاع و تاکید کرد پایدار ماندن برجام و اجرای آن از اولویت‌های اروپاست. مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا بر لزوم و تمایل خود برای افزایش روابط با ایران به‌گونه‌ای که سازگار با برجام باشد تاکید کرد و در بیانیه‌ای ١٠‌بندی آورد: «اتحادیه اروپا متعهد است از اجرای کامل و موثر برجام شامل لغو تحریم‌های اقتصادی و تحریم‌های مالی مرتبط با مساله هسته‌ای و تعامل با بخش‌های خصوصی و بنگاه‌های اقتصادی به‌ویژه بانک‌ها به منظور رشد تجارت و سرمایه‌گذاری پشتیبانی کند.» اروپایی‌ها در بیانیه پایانی جلسه ابراز تمایل کرده‌اند که شاهد ادامه صدور مجوز از سوی دفتر کنترل دارایی‌های خارجی آمریکا برای انتقال هواپیماهای مسافربری و قطعات و خدمات مربوط آن به ایران باشند و از آن استقبال می‌کنند. به اعتقاد آنها «فروش تعداد درخور توجهی هواپیما به خطوط هوایی ایران نشان‌دهنده اجرای موفقیت‌آمیز برجام است.» اتحادیه اروپا با تاکید بر اینکه «پایبندی تمام طرف‌ها به تعهداتشان برای ادامه اعتمادسازی امری ضروری است»، از راهبرد هماهنگ خود درخصوص تعامل تدریجی با ایران به شکل جامع سخن گفت و افزود که از گشایش بی‌درنگ هیأت اتحادیه اروپا در ایران به‌عنوان یک گام کلیدی در اجرای برنامه همکاری گسترده پشتیبانی می‌کند. از قرار معلوم اروپایی‌ها تا اینجای کار دوست ندارند همراه‌ ترامپ باشند برای بر هم زدن توافق با ایران.

ایران،‌ ترامپ، برجام
اینکه‌ ترامپ با برجام چگونه رفتار خواهد کرد البته مساله‌ای بسیار مهم است اما مهمتر از آن شاید این باشد که ایران چه واکنشی به لغو احتمالی برجام توسط رئیس‌جمهور جدید آمریکا خواهد داشت.
تازه‌ترین واکنش به اظهارات ضد برجامی‌آمریکایی‌ها را علی‌اکبر ولایتی مطرح کرده و گفته است: «اگر او بخواهد توافق هسته‌ای با ایران برهم بزند، همان‌طور که رهبر معظم انقلاب فرمودند اگر آنها قرارداد را پاره کنند، جمهوری اسلامی ایران قرارداد را آتش می‌زند. آمریکایی‌ها در توافق هسته‌ای با ایران به قول‌شان عمل نکردند و بدعهدی‌شان ثابت شد و موجب شد آنها که در گروه 1+5 آمریکا را همراهی می‌کردند کم‌کم خرج خود را از آمریکا جدا کند. امروز دیگر محال است آمریکا بتواند این شش کشور را دور هم جمع‌کند و تصمیماتی بگیرند که قبلا گرفتند. زیرا جمهوری اسلامی ایران با استدلال و اقتداری که دارد ثابت کرد که آمریکایی‌ها ادعای دروغ می‌کنند و به عهدشان پایبند نیستند. این را شخصی مثل آقای پوتین در سن‌پترزبورگ اعلام کرد که آمریکایی‌ها راجع به اینکه ایرانی‌ها به سمت سلاح هسته‌ای می‌روند، مردم را فریب دادند چرا که در ایران چنین چیزی نیست.»
پیش از او حسن روحانی و محمدجواد ظریف هم بلافاصله بعد از انتخاب‌ ترامپ درباره عاقبت برجام سخن گفته بودند. روحانی در اظهارنظری خوشبینانه گفته بود: «هوشمندی ایران در توافق هسته‌ای این بود که برجام را نه به‌عنوان توافق با یک کشور یا یک دولت بلکه به‌عنوان یک قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل تثبیت کرد که با تصمیم یک دولت قابل تغییر نیست.» ظریف هم در سخنانی گفت: «آنچه آمریکا به‌عنوان یک تعهد بین‌المللی چندجانبه در برجام پذیرفته است را باید اجرا کند.»
در اظهارنظری دیگر، سخنگوی سازمان انرژی اتمی با اشاره به انتخاب دونالد‌ ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور جدید آمریکا و تاثیر انتخاب وی بر برجام، گفته است: «ما فعلا سیاست انتظار را در پیش می‌گیریم تا طرف مقابل مواضع خود را به‌طور رسمی اعلام کند. ما برای رسیدن به برجام راه زیادی را آمدیم و مشکلات زیادی را پشت‌سر گذاشتیم و این مشکلات الان به حداقل خود رسیده است. امروز در حوزه فنی مشکلات بسیار کاهش یافته، هر چند در حوزه اقتصاد و مسائل بانکی و مالی هنوز مسائلی وجود دارد، بنابراین توافق هسته‌ای اگر بخواهد مورد خدشه قرار گیرد، تمام طرف‌های امضاکننده را در موضع انفعالی قرار خواهد داد و به ضرر آنها هم خواهد بود.»
بروجردی، رئیس کمیسیون امنیت ملی هم در سخنانی در این مورد گفته است: «باتوجه به اینکه آمریکایی‌ها در مورد برجام تعهد دارند که البته مکرر نقض عهد کرده‌اند اما این تعهد مربوط به دولت آمریکا و نه شخص اوباما و جان کری است. طبیعی است که رئیس‌جمهور آمریکا در چارچوب مقررات و روابط بین‌المللی متعهد و مکلف به عمل و عملیاتی‌کردن آن است، که از جمله آن برجام است. بنابراین هر گام و تعهد و عملی که انجام شود، متناسب با آن عکس‌العمل خواهند دید.»
محسن رضایی، دبیر مجمع تشخیص مصلحت نظام هم در یادداشتی در صفحه شخصی خود در اینستاگرام نوشت: «اگر آقای‌ ترامپ تلاش کند که برجام بازنویسی شود، آمریکا زیان زیادی خواهد دید؛ چرا که ایران نقاط اشتباه برجام را اصلاح خواهد کرد و این آمریکاست که باید با کشورهای دیگر وارد چالش شود. در طول بازنویسی و مذاکره برجام جدید که ممکن است سال‌ها طول بکشد ما چرخۀ سوخت و غنی‌سازی خود را کامل می‌کنیم و ثانیا از نتایج توافقات فعلی با دیگر کشورها بهره خواهیم برد. البته اگر‌ ترامپ سعی کند از اجراشدن تعهدات آمریکا و جهان جلوگیری کند، بی‌تردید جمهوری اسلامی ایران برنامه تلافی‌جویانه خود را عملیاتی خواهد کرد.»
اما در واکنشی متفاوت پیرامون این موضوع حسین شریعتمداری، مدیر مسئول روزنامه کیهان در مطلبی نوشت: «اگر برجام به گفته رئیس‌جمهور محترم 100 تحریم را لغو کرده است، لااقل به یکی از آن 100 تحریم لغو شده اشاره کنید و اگر این‌گونه نیست- که نیست- و آقای سیف رئیس کل بانک مرکزی دستاوردهای آن را «تقریبا هیچ» می‌داند و آقایان صالحی و ظریف و عراقچی تاکید می‌کنند که تحریم‌ها فقط روی کاغذ برداشته شده و در عمل کماکان وجود دارد، چه دستاوردی بالاتر و بزرگ‌تر از آن که‌ ترامپ این سند نه‌فقط بی‌خاصیت بلکه حاوی «خسارت محض» را پاره کرده و ملت ایران را از شر آن خلاص کند!»
به نظر می‌رسد فارغ از این اظهارنظرها همه در انتظار مواضع جدید دونالد‌ ترامپ هستند تا ببینند او تا چه میزان بر سر حرف‌هایی که در دوران مبارزات انتخابتی‌اش زده ایستاده است. در این میان برخی پیش‌بینی‌شان این است که‌ ترامپ برجام را لغو نخواهد، بلکه به مرور زمان آن را مستهلک خواهد کرد. اما روزنامه آرمان هم در گزارشی که اخیرا و با عنوان «انتخاب‌ ترامپ به نفع ایران است؟» منتشر ساخت در اشاره به سرنوشت «برجام روحانی» ابراز امیدواری کرد که‌ ترامپ ساختار سیاسی کشورش را زیر پا نگذارد. این روزنامه نوشت: «بودند کسانی که از پیروزی‌ ترامپ به اندازه‌ای خوشحال شدند که نتوانستند این شادی و سرور را در پستوهای محافلشان پنهان کنند؛ کسانی که پیروزی نامزد جمهوریخواه را پایان دوران برجام و موفقیت‌های برجامی‌ دولت یازدهم تلقی کردند که راه را برای حضورشان در عرصه سیاست کشور باز می‌کند؛ افرادی که استنادشان به «مناظرات انتخاباتی»‌ ترامپ - کلینتون است و مواضع رئیس‌جمهور آینده آمریکا را از زاویه دید خود می‌نگرند و حال آمدنش را مترادف دانسته‌اند با بازگشت به دوران ماقبل دولت عقلایی و اعتدالی روحانی؛ دورانی که در آن قطعنامه‌های نهادهای بین‌المللی کاغذپاره خوانده می‌شد و طرفدارانش از به انزوا کشاندن کشور به خود می‌بالیدند. یا شاید تصور می‌کنند که‌ ترامپ همانند «چهره سیاسی مورد علاقه‌شان» آمریکا را به مرز بحران می‌کشاند و دل این عده از اینکه «دشمن قسم خورده‌شان» به سمت قهقرا پیش می‌رود، شاد می‌شود.
باید به اینان گفت که زهی خیال باطل. تبلیغات نامزدها تمام شد،‌ ترامپ پیروز شد و از همان ساعات پس از پیروزی نشان داد که قرار نیست ساختارهای تعمیق‌یافته سیاسی در کشورش را زیرپای گذارد، نشان داد که قائل به قانون و قانونمداری است و باید منتظر بود از فردای ورود به کاخ سفید، ساختاری و بروکراتیک فکر و رفتار کند.»
در تحولی دیگر روزنامه القدس العربی در تحلیلی نوشت: «محافل سیاسی غربی بر آن هستند که‌ ترامپ علیه برجام وارد عمل خواهد شد ولی این اقدام‌ ترامپ به معنای از دست دادن اروپا، روسیه و چین خواهد بود و در نهایت ایران نیز به سلاح هسته‌ای مجهز خواهد شد.»
القدس العربی در ادامه مدعی شد: « «در این میان هم روحانی و جریان اعتدال گرای وی به خوبی می‌دانند که‌ ترامپ دیدگاه اقتصادی‌اش ایجاب می‌کند که علیه برجام وارد عمل شود؛ به همین خاطر قبل از پیروزی‌ ترامپ با شرکت فرانسوی توتال قرارداد نفتی کلانی امضا کردند تا شمّه اقتصادی‌ ترامپ را تحریک کنند و مانع مواجهه او با برجام شوند و نشان دهند که فرانسه یک روزی سخت‌گیرترین کشوری بود که مقابل تحقق برجام ایستاد ولی اینک به اولین سودکنندگان از آن تبدیل شده است.»
این روزنامه افزود: «با این وجود اگر‌ ترامپ علیه برجام وارد عمل شود، ایران به گزینه‌ای شبیه گزینه کره شمالی روی خواهد آورد؛ گزینه‌ای که تندروهای ایران بیش از هر کس دیگری مایل به بکارگیری آن هستند چرا‌که آنها بیش از خود‌ ترامپ از برجام بدشان می‌آید.»