دکتر بهرام امیر احمدیان

کاخ سفید به‌عنوان بخشی از طرح آشتی‌جویی با مسکو درصدد ایجاد شکاف در همکاری‌های دیرینه بین روسیه و ایران است؛ از طرفی همان‌طور که می‎دانیم علاوه بر پیوندهای نظامی و سیاسی بین روسیه و ایران، مسکو برای حفظ حضورش در خاورمیانه نیز به ایران نیاز دارد. روسیه خواستار فعالیت در خاورمیانه است اما برای تاثیرگذاری و نفوذ در منطقه از ابزارهای زیادی برخوردار نیست. زیرا بازار مصرفی برای کالاهای روسیه در خاورمیانه وجود ندارد، روسیه مواد خام صادر می‎کند و به ازای آن کالاهای مصرفی دریافت و نیازهایش را برطرف می‎کند. عمده‎‌ کشورهای خاورمیانه هم از قبیل عراق، امارات متحده عربی، کویت و عربستان سعودی نفت صادر می‎کنند، بنابراین روسیه نمی‎تواند از درگاه روابط تجاری وارد شود. اما روسیه در این راه از هیچ گونه تلاشی فروگذار نمی‏کند و درصدد یافتن بازاری برای تسلیحات روسی و به نوعی وابسته کردن کشورهای منطقه به خودش است. یکی از عوامل تاثیرگذار در این مسیر مساله‎‌ مبارزه با تروریسم است؛ زیرا کشورهای منطقه در مبارزه با تروریسم احساس ضعف کرده و خود را نیازمند قدرتی مانند روسیه می‎بینند. اگر روسیه بتواند در بحران سوریه موفق عمل کند، می‎تواند زمینه‌های همکاری با عربستان، کویت، امارات و قطر را فراهم سازد و از این طریق بازاری برای تسلیحات نظامی‌اش ایجاد کند.
از طرف دیگر از آن‌جایی که موضع‌ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا، عدم دخالت در مسائل خاورمیانه است، روسیه تلاش دارد تا این تلقی را ایجاد کند که در غیاب آمریکا، خلاء قدرت و ناامنی به‌وجود آمده را می‌تواند با تجهیز و تقویت منابع موجود در منطقه پر کند. بنابراین روسیه از این طریق نیز می‎تواند در منطقه حضور پیدا کند.
لازم به ذکر است که در این برهه احتمال ایجاد مصالحه بین آمریکا و روسیه و بازی با برگ ایران توسط روسیه بسیار زیاد است. به‌عنوان مثال روسیه همکاری با آمریکا و ‌تغییر روابط با ایران را در منطقه ‌به ازای برداشته‌شدن تحریم‌های غرب علیه روسیه به احتمال زیاد خواهد پذیرفت. زیرا هر کشوری به‌دنبال حفظ منافع ملی خودش است و آن را از راه‌های متعددی می‌تواند کسب کند؛ به‌عنوان مثال با از دست دادن برخی شرکایش‌ یا تجزیه و تحلیل هزینه فایده‌ روابط دیپلماتیکش با کشورهای دیگر. همچنین باید توجه داشت که ایران در تجارت خارجی روسیه کمتر از 1% نقش دارد و بالعکس با آمریکا بیش از 10 یا 20 برابر همین مقدار می‌تواند مبادله ‌تجاری داشته باشد و رابطه ‌تجاری با آمریکا برای روسیه بسیار پرسودتر از رابطه با ایران است. از همین رو در سیاست خارجی ایران نباید احساسی برخورد شود و اگر روسیه روابطش ‌با ایران را تغییر دهد ایران نباید دلخور شود زیرا ایران خودش به‌عنوان یکی از قدرت‌های منطقه مطرح است و بسیاری از مولفه‌های قدرت را در اختیار دارد. بنابراین نبود همکاری و همراهی روسیه لطمه‌ای به ایران وارد نمی‌کند و اگر در رسانه‌ها این فکر را القا کنیم که ایران در مقابل عدم همکاری و عدم حمایت‌های روسیه آسیب‌پذیر است درواقع تصوری نادرست ایجاد کرده‌ایم.
از طرفی برقراری روابط دوباره با آمریکا برای روسیه از اهمیت بالایی برخوردار است به این دلیل که روسیه برای نوسازی صنایعش نیازمند تکنولوژی آمریکا‌ست و بااینکه تا حدی از اروپا کمک می‌گیرد اما هیچ کشور دیگری در این امر نمی‌تواند جایگزین آمریکا شود. از این منظر روسیه در این شرایط به‌دنبال حفظ روابطش با آمریکا است حتی گاهی پوتین در جهت منافع کشورش پیشنهاداتی را که خوشایند کاخ سفید باشد برای مذاکره به‌ ترامپ می‌دهد. اما همواره باید در نظر داشت که تضاد بین روسیه و آمریکا تضاد بین دو فرد نیست، تضاد بین دو سیستم است و اگر هم توافقی پیش آید موقتی است. زیرا روسیه ساختارهایی را در کشورش ایجاد می‌کند که از جهت اقتصادی، سیاسی و نظامی ساختارهایی برای رویارویی با غرب است؛ از جمله می‌توان به پیمان امنیت دسته جمعی و پیمان همکاری شانگهای اشاره کرد. بنابراین نزدیکی روسیه به غرب در جهت رفع نیازهایش است، چون از طرفی روسیه، ناتو را تهدیدی برای خودش برمی‌شمارد و از سوی دیگر غرب نیز بر سر مسائلی مانند اشغال شبه‌جزیره کریمه و دیگر موضوعات با روسیه مشکل دارد.
در عین حال باید گفت که هر کشوری سعی دارد تا منافع ملی خودش را از راه‌های گوناگون، دیپلماسی عمومی، دیپلماسی فرهنگی، دیپلماسی سخت‌افزاری و نرم‌افزاری و به هر طریق ممکن به‌دست آورد. روسیه نیز از این قاعده مستثنی نیست و برای خودش نقشی جهانی را رقم زده است. در حالی که پتانسیل لازم را ندارد، زیرا تولید ناخالص داخلی روسیه نسبت به سال 2013 هزار میلیارد دلار کاهش پیدا کرده است و در این جهان متحول اگر بخواهد این کسری را جبران کند قدرت‌های دیگر چون چین که دومین قدرت اقتصادی دنیا‌ست در مقایسه با روسیه‌ای که سیزدهمین اقتصاد جهان است، پیشتازی کرده و روسیه را پشت سر می‌گذارند. درنهایت باید گفت که روسیه از ایران به‌عنوان گذرگاهی برای دسترسی به خاورمیانه استفاده می‌کند و در این راستا ایران باید ارزش‌گذاری درست انجام دهد و در مذاکره با دیگر قدرت‌ها به‌ویژه کشورهای خاورمیانه با سیاست‌های تعدیلی کارش را دنبال کند.‌
روسیه از جمله کشورهایی است که در عرصه ‌بازی‌های منطقه‌ای و جهانی در حالت برد-برد، به منافع پنجاه پنجاه فکر نمی‌کند و در نظر دارد تا حداکثر منافع به سوی روسیه باشد و مقداری جزئی هم برای طرف مقابل باشد. به همین سبب باید از روس‌ها پرسید که چه نگاهی به ایران دارند؛ زیرا نگاه روس‎‏ها به ایران مانند دید ایران به روسیه نیست. روسیه، ایران را در اولویت چندم خودش قرار داده و تمایل دارد تا با آمریکا و اروپا رابطه برقرار کند، در منطقه‌ آسیا نیز چین و ژاپن برایش دارای اولویت هستند، سپس خاورمیانه و در خاورمیانه ایران مدنظر است. از نظر من اشتباه روس‌ها این است که ایران را دست کم می‌گیرد زیرا ایران دارای ارزش جهانی و موقعیت برتر است. اما آنها یا درکش را ندارند یا نمی‌توانند بپذیرند که یک ایران قدرتمند در جنوب روسیه باشد و در‌صددند تا جایی که می‌توانند از دستیابی ایران به اهدافش و یک قدرت برتر منطقه‌ای جلوگیری کنند. بنابراین ایران در این شرایط باید متکی به نیروهای قدرتمند ملی خودش باشد. در این راستا اگر سرمایه‌های اجتماعی وسعت داده شود و نیروهای ملی تقویت شود، به قدرت و اقتدار دست می‌یابیم. اما تا زمانی که مدیریت کارآمد برای همکاری بین نیروها و جذب ایرانیان خارج از کشور و افزایش سرمایه اجتماعی نداشته باشیم، نمی‌توانیم به اقتدار برسیم.
مساله‌ای که در اینجا مطرح است همکاری‌های ایران، روسیه و ترکیه در حل بحران سوریه است. باید گفت طبیعی است که ایران با روسیه در مساله ‌سوریه همکاری کنند اما این همکاری در جهت منافع مشترک نبوده و هر کدام منافع جداگانه‎ای را دنبال می‏کنند. این در حالی است که هر دو در نهایت یک هدف مشترک که حفظ حکومت مرکزی سوریه است را پیگیری می‌کنند. در این بین ترکیه نیز بعد از سرنگونی هواپیمای روسی و با وجود ترور سفیر روسیه در ترکیه و خصومت‌های ایجاد شده، وارد عمل شده و به همکاری با روسیه بر سر مسائل سوریه می‌پردازد. زیرا هر دو کشور به این نتیجه رسیدند که نیازمند همکاری با یکدیگر هستند و منافع مشترکی با هم دارند تا داعش را از بین ببرند، بنابراین به نوعی مصالحه دست پیدا کردند. به نظر من ایران، روسیه و ترکیه در داخل سوریه به نوعی جمع‌بندی رسیدند که برای مبارزه با تروریسم بین‌المللی نیازمند قدرت مرکزی قوی هستند که در حال حاضر دولت اسد است. به همین سبب بعد از برقراری ثبات امکان دارد که هر کشوری راه خودش را در پیش گیرد.
همکاری روسیه با ترکیه و ایران در سوریه، تاکتیکی و همکاری ایران با دولت اسد استراتژیک است و منافع متعددی را دنبال می‌کنند. بنابراین در این بازی شطرنج که در منطقه در حال انجام است در یک وجه ایران و روسیه با هم مشترک هستند، در یک وجه ایران و ترکیه و در یک وجه دیگر ترکیه با روسیه‌ و در واقع این 3 بازیگر روابط متقاطعی را با یکدیگر برقرار کرده‌اند.