دستگاه سیاست خارجی کشور باید از هر فرصتی برای اجرای برجام و تأمین منافع ملی استفاده کند و نگذارد بدخواهان منطقه‌ای فرصت‌های ما را بسوزانند

دونالد ترامپ در زمان انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا اعلام کرد اگر به قدرت برسد برجام را پاره می‌کند، صحبت‌های اخیر مشاور او نیز این را نشان می‌دهد که ترامپ همچنان معتقد است باید ساختار برجام تغییر کند، آیا او موفق به این کار خواهد شد و می‌تواند تغییری در مفاد متن برجام دهد؟
خیر، برجام در قالب قطعنامه به تایید شورای امنیت سازمان ملل متحد رسید و قطعنامه سازمان ملل متحد با نظر و اراده یک کشور تغییر نمی‌کند چون برای این کار نیاز به اجماع همه کشورهای دارای حق وتو است، از این جهت روسیه، چین و حتی کشورهای اروپایی با رئیس‌جمهوری جدید آمریکا همراهی نخواهند کرد.
از چه جهت اروپایی‌ها همراهی نمی‌کنند؟
اتحادیه اروپا محکم روی برجام ایستاده و در حال برقراری دوباره مناسبات اقتصادی با ایران است و بر همین اساس قراردادهایی را نیز با دولت آقای روحانی به امضا رسانده یا مقدمات امضای قراردادها را مهیا کرده است. بنابراین تجدیدنظر روی برجام برگشت ناپذیر است اما اجرای کامل برجام به همکاری آمریکا نیز نیاز دارد چون انجام یکسری تعهدات برعهده آمریکا بوده و باید پای آن بایستد که در این رابطه به نظر می‌رسد دولت ترامپ قطعا سختگیرانه عمل خواهد کرد. اگرچه اگر خانم هیلاری کلینتون هم رئیس‌جمهور آمریکا می‌شد پیش‌بینی آن بود که او همچون اوباما به برجام نگاه نکند و سختگیرتر از دولت قبل خود رفتار نماید. به عبارت دیگر وضعیت اجرای برجام چه کلینتون می‌آمد و چه حالا ترامپ رئیس‌جمهور شده، به راحتی گذشته نخواهد بود. رئیس‌جمهور آینده آمریکا قطعا یک سری سختگیری‌هایی را در قبال اجرای برجام اعمال خواهد کرد. برخلاف برخی که به ریاست‌جمهوری خانم کلینتون امیدوار بودند معتقدم او اگر رئیس‌جمهور می‌شد برای جلب رضایت اسرائیل و کشورهای عربی به ویژه عربستان باج می‌داد و این باج هم آن بود که در اجرای برجام سختگیری کند. آقای ترامپ هم از پشتوانه کنگره برخوردار است و اکثریت کنگره در اختیار حزب جمهوریخواه قرار دارد. ضمن آنکه بعضی ایالت‌های آمریکا نیز مستقل هستند، مجلس و قانون‌های مختص به خود را دارند و نگاه شان به ایران سخت است. با وجود همه این سختگیری‌ها دولت آینده آمریکا امکان برهم زدن برجام را ندارد، گرچه می‌کوشد در عرصه‌های دیگر همچون حقوق بشر، تروریسم و محدود کردن توان موشکی به ایران فشار بیاورد ولی در موضوع خود برجام بعید می‌دانم آمریکایی‌ها بتوانند دیگر اعضای 1+5 را متقاعد به تجدید نظر در این معاهده کنند، بنابراین تجدیدنظر روی برجام مشکل است برجام به این شکل باقی خواهد ماند اما در سایر موارد که دستشان باز است سعی می‌کنند به ایران فشار وارد کنند.
مشاور ترامپ گفته دنبال اصلاح توافق هسته‌ای با ایران هستیم و مجبور نیستیم حرف ایران را گوش کنیم، در گذشته توافقات بسیاری امضا شد و در شورای امنیت سازمان ملل به تصویب رسید ولی بعدها تغییر کرده‌ است، این حرف را شما چطور ارزیابی می‌کنید؟
قطعا راه به جایی نخواهند برد چون آقای ترامپ شخصیت آقای اوباما را ندارد که بتواند علیه ایران اجماع‌سازی کند و تحریم‌ها را با همکاری دیگر کشورها ضد ایران به اجرا درآورد. به هیچ وجه ترامپ آن کاراکتر را ندارد، پس قطعا یکی از کارهایی که نمی‌تواند انجام دهد همین‌کار است. مساله دیگر آنکه چند کشور در شورای امنیت سازمان ملل حق وتو دارند، کشورهایی همچون چین و روسیه قطعا با آمریکا همراه نمی‌شوند. من از این نظر فکر می‌کنم که آمریکایی‌ها به هیچ وجه نمی‌توانند اساسا قطعنامه برجام را تغییر دهند اما می‌توانند یک سری عدم همکاری‌های دیگر را با ایران بنا بگذارند و مشکلاتی را برای ما به وجود آورند. ضمن آنکه بالاخره ما در ایران هم کسانی را داریم که دل خوشی از برجام ندارند، اینها ممکن است بهانه لازم برای مشکل‌تراشی علیه ایران را به دولت واشنگتن بدهند.
آیا مواجهه روحانی با منتقدانش ساده خواهد بود؟
به تنهایی خیر، آقای روحانی نمی‌تواند جلوی دلواپسان را بگیرد. باید این قضیه را با شخص رهبری در میان بگذارد چون رهبر معظم انقلاب مجوز مذاکره با 1+5 را دادند و در سایه حمایت ایشان بود که مجلس اجرای برجام را تصویب کرد، آقای روحانی اگر می‌خواهد برای اجرای برجام مشکلی پیش نیاید باید هماهنگی و همراهی با مقام معظم رهبری داشته باشد. رهبر معظم انقلاب کم برای مذاکرات هزینه ندادند، طرح نرمش قهرمانانه یکی از مصادیق آن بود. ایشان قطعا نمی‌خواهند این هزینه‌ها ‌بی‌نتیجه و ‌بی‌فایده باشد چون این تصمیم در راستای حفظ و بقای کشور گرفته شد و نه برای حفظ منفعت یک جریان. پس از آنجا که موضوع مربوط به حفظ بقای کشور می‌شود من فکر می‌کنم با این همراهی و همدلی بشود مشکلات را از پیش پا برداشت. معتقدم خیلی‌ها که در گذشته نگران مذاکرات بودند و واقعا نگرانی شان صادقانه بود، این دلسوزان واقعی برمی‌گردند و بنای خود را بر همکاری می‌گذارند چون احساس خطر می‌کنند اما در مقابل کسانی که منافع شان به خطر افتاده راه دیگری می‌روند.
به عبارت دیگر آنهایی که به منافع ملی فکر می‌کنند و صادقانه در راستای حفظ منافع ملی در اجرای برجام نگرانی‌هایی برای شان پیش آمده باشد افرادی صاحب اندیشه و فکر هستند که آنها برمی‌گردند و همراهی و همکاری خواهند کرد و متحد می‌شوند ولی یک عده‌ای هم ممکن است این طور نباشند و مشکل ایجاد کنند، بنابراین من این را تنها راه می‌دانم. آقای روحانی اگر بخواهد دور بعد هم رئیس‌جمهور شود، تنها کاری که باید در سطح بین‌المللی انجام دهد اجرای برجام خواهد بود، پس باید این را کاملا بنشیند و روشن کند. این تصمیم مشترک بود پس آقای روحانی به‌تنهایی نخواهد توانست کار اجرای برجام را جلو ببرد.
آن زمانی که مذاکرات برای برجام به نتیجه رسید برنامه اقدام جامعه مشترک ایران و 1+5 لقب گرفت، خیلی‌ها در مجلس با آن مخالفت کردند، حتی اکثریت اعضای کمیسیون ویژه بررسی برجام از دلواپسان بودند، در صحن علنی مجلس نهم حدود 130 در مخالفت با برجام رای دادند اما امروز ترکیب مجلس شورای اسلامی تغییر کرده است و این مساله هنگام رای اعتماد به وزرای پیشنهادی آموزش و پرورش، ورزش و جوانان و فرهنگ و ارشاد اسلامی مشخص شد که نهایتا 75 دلواپس در مجلس دهم حضور دارند، این همراهی مجلس چقدر می‌تواند کمک کند که برجام حفظ شود و دلواپسان مجال تحرک پیدا نکنند؟
قطعا تغییر ترکیب مجلس دهم نسبت به مجلس نهم در محدود کردن مخالفت‌های دلواپسان می‌تواند خیلی موثر باشد، به هر حال یک اهرم فشار از روی دولت برداشته و تبدیل به یک مولفه همراه و هماهنگ برای همکاری شده است. این قطعا فرصت بسیار خوبی برای اجرای برجام است، منتها کافی نیست یعنی قطعا با آمدن ترامپ کفه به طرف کسانی سنگین می‌شود که بر طبل ‌بی‌اعتمادی می‌کوبند و سعی می‌کنند این دیوار ‌بی‌اعتمادی بین ایران و آمریکا را تقویت و بلندتر کنند. حال آنکه برای اجرای برجام یک اعتماد نسبی بین دو طرف لازم است. البته ماهیت آمریکا سرجایش است، حالا یک رئیس‌جمهور با پنبه سر می‌برید و یکی دیگر با شمشیر می‌خواهد سر ببرد. معتقدم دیپلماسی و مذاکره با دیگر کشورها برای برقراری همکاری و روابط خوب تاثیرگذار است و هر‌چه این روابط توسعه پیدا کند بهتر می‌توان از فرصت‌های برجام استفاده کرد. باز اینجا مراقبتی می‌خواهد که بالاخره این طور نشود که کشورهای دیگر بخواهند از ایران سوءاستفاده کنند، یعنی اگر ایران نتواند از فرصت‌ها استفاده کند، شاید آن وقت هزینه‌های زیادی را پای این قضیه بدهد. به عبارت روشن اگر ایران فقط بخواهد به دیگران تکیه کند، دیگران هم بالاخره اسب خودشان را می‌تازانند و طبعا بدون توقع و انتظار به ایران کمک نخواهند کرد. به نفع ایران نیست که این دیوار ‌بی‌اعتمادی که ترک برداشته بود، اجازه دهد ‌ترمیم شود. باید تمام تلاش صورت گیرد تا از اهرم‌هایی که وجود دارد استفاده کند و اجازه ندهد لای این شکافی که روی دیوار ‌بی‌اعتمادی بین ایران و آمریکا به وجود آمده، دشمنان منطقه‌ای ما سیمان بریزند و بخواهند دوباره آن را‌ترمیم کنند یا یک عده با هدف تأمین منافع شخصی یا گروهی بخواهند از این فرصت به نفع خودشان استفاده کنند. یک مقدار دستگاه دیپلماسی کشور باید نسبت به گذشته در تعامل با دنیا تقویت شود، هوشیاری‌مان هم باید زیادتر از گذشته باشد و سعی کنیم از تمام فرصت‌ها بهره گیریم. باز تاکید می‌کنم این کار به‌تنهایی توسط رئیس‌جمهور امکان‌پذیر نیست. گرچه دولت تیم کارشناسی قوی در وزارت‌خارجه دارد و تا الان کاری که انجام داده بسیار بزرگ بود اما این کافی نیست و حتما حمایت رهبری را می‌طلبد.
یک دیدگاه بعد از پیروزی ترامپ در فضای تحلیل رسانه‌ها مطرح شد و آن اینکه دستگاه دیپلماسی باید از نگاه منفی جامعه جهانی به ترامپ استفاده کند چون هرچند اکثریت مردم آمریکا به ترامپ رای دادند اما خیلی از کشورهای دنیا مخصوصا اروپایی‌ها به ریاست‌جمهوری او واکنش منفی نشان دادند. دیدگاه دیگر آن است که دستگاه سیاست خارجی کاری نکند بلکه بنشیند ببیند وقتی ترامپ وارد کاخ سفید می‌شود چه اتفاقی می‌افتد، نظر شما چیست؟
به‌طور کلی انفعال در دیپلماسی هزینه‌های سنگینی را برای کشور ایجاد می‌کند چون انفعال یعنی اینکه فرصت‌هایی که برای ما پیش می‌آید نشناسیم یا بشناسیم و نتوانیم از آن استفاده کنیم. باید قطعا دستگاه دیپلماسی ما فعال باشد. وجود ترامپ در ریاست‌جمهوری آمریکا قطعا مشکلات بیشتری را برای ما درباره اجرای برجام به همراه دارد. دستگاه دیپلماسی قطعا باید بسیار هوشمند عمل کند. هوشمندی به این است که دقیقا باید حساس باشد و لحظه‌ها و فرصت‌هایی را که برای ایران پیش می‌آید ببیند، حتی اگر این فرصت در رابطه با آمریکا باشد، ایران باید از آن کاملا بهره ببرد و اجازه ندهد که دیگر کشورها امکان استفاده از این فرصت‌ها را از ایران سلب کنند. در مجموع کار دستگاه دیپلماسی ما بیشتر خواهد شد دستگاه دیپلماسی ما فقط نمی‌تواند دلش را به داشتن یک عهدنامه یا قطعنامه‌ای به نام برجام خوش کند و تصورش این باشد که گذر زمان به نفعش خواهد بود، بنابراین بهتر است بنشیند، نظاره‌گر عرصه بین‌الملل باشد تا وقتی کشوری به تعهداتش در قبال برجام متعهد نبود بیاید جلوی دوربین‌های تلویزیونی بگوید اینها عهدشکن هستند، اینها پیمان‌شکن هستند، اینها برجام را نمی‌خواهند اجرا کنند. این رویکرد قطعا به ضرر ما خواهد بود. وزارت‌خارجه اساسا نباید اجازه این کار را بدهد، باید طوری فضاسازی کند که اروپایی‌ها مخصوصا با عدم اعتمادی که به ترامپ دارند بیشتر با ما در ماجرای برجام همراه شوند. معتقدم انفعال وزارت‌خارجه موجب می‌شود اروپایی‌ها نیز از اجرای تعهدات‌شان شانه خالی کنند، حال آنکه برخورد فعالانه با موضوع، اروپایی‌ها را به تحرک وامی‌دارد و آنها را در اجرای سریع تعهدات شان راغب‌تر می‌کند، به‌ویژه آنکه یک رقابت درونی هم بین کشورهای اروپایی وجود دارد بر همین اساس آنها نمی‌خواهند فرصت‌هایی را که در قالب همکاری با ایران به‌دست می‌آورند از دست بدهند. نکته دیگر آنکه خود آقای ترامپ هم یک تاجر است. آقای ترامپ خوب می‌فهمد که بازار 80 میلیونی ایران یعنی چه؟ و آمریکا که این مشکلات اقتصادی را دارد نباید خود را از بازار ایران محروم کند. آقای ترامپ هم روی این مشکلات آمریکا دست گذاشت و وقوع این مشکلات را متوجه سیاست‌های غلط گذشتگان کرد. حالا که می‌خواهد شاخص‌های اقتصادی را رونق ببخشد توجه به بازار 80 میلیونی ایران خیلی اهمیت خواهد داشت، بنابراین می‌شود از این نگرش آمریکا استفاده کرد و امتیاز گرفت. به نظرم خیلی راه وجود دارد که می‌توانیم از آن استفاده کنیم. کارشناسان وزارت امور خارجه قطعا نظرات شان در این رابطه دقیق‌تر است و فرصت‌ها را بیشتر می‌شناسند و می‌توانند استفاده کنند، بنابراین باید از تصمیمات احساسی در این رابطه پرهیز کرد. اجازه ندهیم آنها ما را عصبانی کنند و ما در عصبانیت حرفی بزنیم. باید با آرامش و دقت و عقلانیت جلو رفت.
پس فقط نباید روی چین و روسیه تمرکز شود؟
قطعا نباید ما این قضیه را به آن سمت ببریم که اگر آنها کنار بکشند ما زمین بخوریم. این از نظر دیپلماسی غلط است که ما بخواهیم کاملا متکی به روسیه و چین یا هر کشور دیگری باشیم چون آنها دنبال منافع ملی خودشان هستند و حق هم دارند. هر جا تضادی بین منافع ملی آنها و همراهی با ما ببینند قطعا حق دارند ما را کنار بگذارند و دنبال منافع‌ملی‌‌شان بروند. قطعا کسانی می‌خواهند ایران جدا از جامعه جهانی باشد، بر همین اساس سعی می‌کنند به روسیه و چین و دیگر کشورها امتیاز بدهند تا آنها را با خود و علیه ایران کند. پس باید همه پیش‌بینی ها را در نظر گرفت و حساب شده عمل کرد. اگر حساب‌شده کار نکنیم و نتوانیم از فرصت‌ها استفاده کنیم ضرر خواهیم کرد، در مقابل اگر احساسی با قضیه برخورد نکنیم و بخواهیم سیاست نه شرقی و نه غربی را رعایت کنیم طبعا دچار مشکل نخواهیم شد.
به نظر شما وقتی ترامپ بر سر کار آید، اولویت را بر چه موضوعی در سیاست خارجی می‌گذارد، روی ایران تمرکز می‌کند یا به موضوعات دیگر می‌پردازد؟ برجام اولویت چندم او خواهد بود؟ آیا دستگاه دیپلماسی ما با فعالیت بیشتر می‌تواند برجام را تا چند درجه از اولویت‌های دولت جدید واشنگتن دور کند؟
قطعا الان مساله تروریسم و داعش در خاورمیانه برای همه به ویژه آمریکایی‌ها و اروپایی‌ها دغدغه است. من فکر می‌کنم مساله اولویت‌دارتر و حساس‌تر از این مساله الان در دنیا وجود ندارد. مساله برجام چیزی نیست که ترامپ بخواهد یکدفعه با پاره‌کردن عهدنامه آن موضوع را حل کند. قطعا این طور نخواهد شد، پیش‌بینی همه صاحب‌نظران نیز همین است. الان هم ترامپ از این قضیه عدول کرده است ولی سیاست مواجهه با برجام برای ترامپ میان‌مدتی خواهد بود و سیاست کوتاه‌مدت نیست. ولی درباره حل بحران خاورمیانه این موضوعی کوتاه‌مدت است و سعی می‌کند سریع تر از این بحران خارج شود تا امنیت به اروپا و آمریکا برگردد.
ترامپ در اولین نطقش گفت با هر کشوری که با آمریکا کنار بیاید ما هم با آن کشور کنار می‌آییم، آیا امکان دارد بخواهد در ازای اینکه مقابل اجرای برجام کارشکنی نکند، ایران را وارد برجام‌های منطقه‌ای کند؟
قطعا آمریکایی‌ها این طمع را دارند. یعنی از ابتدا آقای کری هم همین طمع را داشت، یک گام به جلو و دو گام به عقب می‌گذاشت به آن خاطر بود که ایران را در‌گیر این مساله کند و از ایران در این رابطه امتیاز بگیرد. منتها اصلا سیاست ایران این نبود و به‌رغم اینکه آمریکایی‌ها اشاراتی داشتند اما مقام معظم رهبری آب پاکی را روی دست آنها ریختند و گفتند به آمریکا نمی‌شود اعتماد کرد ولی قانون دیپلماسی قواعد خود را دارد و شرایط مکان و زمان است که تعیین می‌کند چه تصمیمی‌ باید گرفته شود. با این وجود من بعید می‌دانم ایران با ترامپ وارد این معامله شود.