مسعود ندافان

رباهنگ رقابت برای دوازدهمین دوره ریاست‌جمهوری آغاز شده است؛ در این میان حضور نامزدهای پیش‌بینی شده انتخابات، عدم حضور سعید جلیلی و حضور اسحاق جهانگیری مهم‌ترین رخداد پیشا‌انتخاباتی است؛ کنش‌های هدفمند که اثرگذاری جدی در نتیجه انتخابات خواهد گذاشت. سعید جلیلی عدم حضور خود را به منظور وحدت یابی نیروهای جبهه انقلاب اسلامی دانست و اظهار داشت که «وظیفه ما این است که اصلح را بشناسیم و کمکش کنیم نه اینکه خود را کنار بکشیم.» و در همین راستا به نظر می‌رسد که عدم حضور سعید جلیلی به وزن سازمان رای آیت‌الله رئیسی در بدنه جریان اصولگرا افزوده است. از سوی دیگر حضور دقیقه‌های پایانی اسحاق جهانگیری، زمینه‌های تحلیلی فراوانی پیرامون یارکشی سیاسی حسن روحانی برای کارزار رقابت را فراهم ساخت؛ حضور جهانگیری را باید در چارچوب راهبرد انتخاباتی تقلیل یافته «نامزد پوششی» تحلیل کرد.

نامزد پوششی؛ وصیت‌هاشمی
اولین بار محمدجواد حق‌شناس از اعضای شورای مرکزی اعتماد ملی به بهانه حضور پرشمار نامزدهای اصولگرایان از تاکتیک «گزینه پوششی» برای «حفاظت» از آرای حسن روحانی سخن گفت و پس از درگذشت هاشمی رفسنجانی، حسین مرعشی تاکتیک نامزد پوششی را وصیت سیاسی هاشمی رفسنجانی برای کارزار اردیبهشت دانست و اظهار داشت: «تاکید آقای هاشمی این بود که در انتخابات پیش رو، در کنار آقای روحانی، افراد دیگری هم باشند که به ایشان در مسائل تبلیغاتی و در اختیار گرفتن فضاهای رسمی کمک کنند. از سویی بهتر است با یک برگ بازی را شروع نکنیم که خدایی ناکرده به هر دلیلی پشیمانی بیاورد.» بنابراین ایده «نامزد پوششی» کنشی پیشگیرانه برای صیانت از سازمان رای حسن روحانی، از سوی مرحوم هاشمی رفسنجانی، پدر معنوی دولت طرح ریزی شد؛ پس از فقدان کارگردان پروژه‌های سیاسی چند لایه، دامنه مجادلات برای حضور یا عدم حضور گزینه‌های ضربه‌گیر کلیددار پاستور افزایش یافت.

هراس دولت از نامزد پوششی منتقد
حامیان دولت یازدهم به جای تاکتیک نامزد پوششی، عملیات روانی با مولفه‌های «اپوزیسیون در قدرت» و «خطابه‌گویی مشکلات» را راهکار خروج از بحران دانستند؛ اپوزیسیون در قدرت با گزاره‌های پیرامون فقدان آزادی بیان در کشور و هجمه به قوه قضائیه کلید خورد و بیان لیست مشکلات مردم مانند بیکاری و رکود پس از 1000 روز صدارت دولت یازدهم از‌تریبون‌های رسمی شنیده شد، گویا تدبیر وعده 100 تحول اقتصادی به یغما رفته است و همچنین محمود واعظی وزیر دولت یازدهم و عضو شورای مرکزی حزب اعتدال و توسعه، اصلی‌ترین هسته حمایتی از حسن روحانی از سال 92 تاکنون، با مخالفت پیرامون ایده نامزد پوششی اظهار داشت: «در دفتر سیاسی حزب اعتدال و توسعه راجع به این موضوع صحبت شد و جمع ما این کار را به مصلحت نمی‌داند.آقای روحانی نامزد حزب اعتدال و توسعه در انتخابات ریاست‌جمهوری است همه بدون اینکه‌تردیدی به وجود بیاید و دلیلی داشته باشد که دنبال کسی دیگر برویم از آقای روحانی حمایت می‌کنیم. حزب اعتدال و توسعه اعتقاد به نامزد پوششی ندارد. خود آقای روحانی همچون دوره گذشته می‌تواند تنها از پس پاسخگویی به انتقادها برآید.»
اما هراس حامیان دولت یازدهم از اجرایی شدن تاکتیک نامزد پوششی در غیاب‌ هاشمی، آغاز سناریوی عبور از روحانی بود؛ «نامزد پوششی یعنی اینکه راه بدهید آقای روحانی را حذف کنند.» حمیدرضا جلایی پور تنها هدف نامزد پوششی در غیات هاشمی رفسنجانی را طرح فریب برای عبور از روحانی تلقی می‌کند؛ او «نامزد پوششی را حرف‌های «غیر‌جدی» و «غیر‌اجماعی» دانست که «4 نفر تکنواز هم ممکن است 4 تا حرف بزنند» ولی اهمیت ندارد و تنها نامزد جریان اصلاحات حسن روحانی است.»
این نگرانی‌ها زمانی جدی شد که مسعود پزشکیان اصلی‌ترین گزینه نامزد پوششی برنامه انتقادی نسبت به اقدامات دولت یازدهم به رئیس دولت اصلاحات ارائه داد؛ کانال خبری «از نو» نوشت: «آقای پزشکیان، جزوه ۲۰ صفحه‌ای از برنامه‌های انتخاباتی‌اش را به رئیس دولت اصلاحات ارائه کرده که در آن انتقادات جدی در حوزه‌های اقتصاد، سلامت و اشرافی‌گری نسبت به دولت آقای روحانی مطرح کرده است. البته برخی از محتوای جزوه ابراز گلایه کرده‌اند که نباید اشکالات آقای روحانی از زبان اصلاح‌طلبان مطرح شود.» اما آقای پزشکیان در پاسخ به این انتقادات گفت: «نمی‌توانم به مردم دروغ بگویم و چشم امید به مدیریت ناکارآمد و فرسوده و اشرافی این دولت ببندم؛ چشم به توجه نکردن به محرومین و شهرستان‌ها را ببندم؛ بر وضعیت تورم، رکود و بیکاری چشم ببندم. من هم قاعدتا منتقد این قضیه هستم،اگر تاکنون به خاطر مصلحت سکوت کردیم اما اگر به‌عنوان کاندیدا می‌خواهیم برنامه ارائه دهیم، باید این موارد را بگوییم.» اما جریان اصلاحات پافشاری جدی بر حضور نامزدی دیگر در کارزار رقابت داشتند.

راهبرد روحانی؛ نامزد بی‌خطر
حسن روحانی از نامزد پوششی هراس داشت؛ او نامزد پوششی را شورشی علیه دولتش می‌دانست و به همین خاطر مخالفت خود را به شورای عالی سیاست‌گذاری اعلام کرد؛ در این میان محمد هاشمی برای اجرای آخرین وصیت سیاسی برادرش در انتخابات نامزد شد؛ در همین اثنا اصلاح‌طلبان روند مذاکره با حسن روحانی را برای پذیرش نامزد پوششی آغاز کردند.
در دو سطح می‌توان حضور جهانگیری را در رقابت‌های انتخاباتی تحلیل کرد؛
1. اصلاح‌طلبان: فقدان هاشمی رفسنجانی در اتاق فکر ائتلاف 92، روند چانه‌زنی را برای اصلاح‌طلبان تنزل داده است و به سطح حسن روحانی رسانده است، آنان باوجود تلاش‌های جدی برای اعتمادسازی کلیددار پاستور، ناتوان از حضور نامزد اصلاح‌طلب مقتدری شدند. پس از تعطیلات نوروز جریان اصلاحات با سنجش میزان اقبال عمومی نسبت به استمرار دولت یازدهم به این نتیجه رسید که شرایط شکست دولت روحانی مهیا است بنابراین با شیفت رویکردی از نامزد پوششی شورای عالی اصلاحات به گزینه مورد تائید حسن روحانی رسیدند و نزدیک‌ترین شاخه اصلاحات به دولت یازدهم یعنی حزب کارگزاران سازندگی را مسئول اجرای این پروژه انتخاباتی قرارداد و تعبیر «نامزد احتیاطی» را برای کنش سیاسی جدید خود برگزیدند و در همین راستا شهاب‌الدین طباطبایی از اعضای حزب ندای ایرانیان اظهار داشت: «بهتر است نام این حرکت را بگذاریم که برای این شخص دو کارکرد وجود دارد: اول کمک به کاندیدای اصلی تا بتوان مواضع کاندیدای نهایی مورد اجماع را بهتر اعلام کرد و حتی می‌توانند تقسیم‌کار کنند تا کاندیدای حامی‌به نقدهای موجود پاسخ دهد و کاربرد دوم بنا بر اتفاقی که در سال 92 شاهد آن بودیم، عقل حکم می‌کند همه جوانب در نظر گرفته شود، تاکید می‌کنم طرح کاندیداتوری آقایان روحانی و جهانگیری محصول عقلانیت و تجربه است.»

2. حسن روحانی:
حسن روحانی در مواجهه با فشار گسترده اصلاح‌طلبان برای حضور نامزد پوششی، پیش‌شرط عدم رقابت و همکاری در کارنامه دولت را مطرح ساخت؛ تا از این طریق هرگونه امکان رقابت برای فرد موردنظر سلب شود. از سوی دیگر کار ویژه این «نامزد بی‌خطر» برای «خرید زمان» در مناظره و «تقسیم‌کار» نسبت به انتقاد رقبا است؛ هرچند اصلاح‌طلبان معتقدند که روحانی تسلیم آنان شده است و در همین راستا الیاس حضرتی گفت: «الیاس حضرتی درهرصورت حسن روحانی به حامیان اصلاح‌طلب خود اعتماد کرد و تسلیم تاکتیک انتخاباتی آنها شد.» اما درواقع حسن روحانی با پذیرش وضعیت نامناسب دولت در افکار عمومی، با دوپینگ دولتی، نامزد بی‌خطر را روانه کارزار انتخابات کرد.