مهدی فضائلی، کارشناس‌ مسائل سیاسی معتقد است که در اجرای برجام، ‌‌سه مکانیزم مطالبه‌گری هیأت تعیین شده از طرف شورای عالی امنیت‌ملی، مجلس و افکار‌عمومی وجود دارد

کار بررسی برجام بعد از حواشی بسیار در مجلس شورای اسلامی به پایان رسید و طرح اقدام متناظر و متقابل جمهوری اسلامی ایران در اجرای برجام تبدیل به قانون شد. ارزیابی خودتان را از روند بررسی برجام تا 26 مهر روز اجرای برجام بفرمایید‌.
دو مسیر درباره بررسی برجام در نظام براساس ساختاری که در قانون اساسی وجود دارد مطرح بود‌؛ یک مسیر از طریق شورای عالی امنیت ملی دنبال می‌شد چون پرونده هسته‌ای از ابتدا در شورای‌عالی امنیت‌ملی مطرح بود، قاعدتا نظر نهایی درباره متن برجام را شورای عالی امنیت‌ملی باید می‌داد، مسیر دیگر هم مجلس شورای‌اسلامی بود منتها چون در مجلس روال رسیدگی به موضوعات در ‌قالب طرح یا لایحه است، دولت حاضر نشد لایحه‌ای در موضوع برجام به مجلس بدهد. در ثانی متن برجام هم طوری نبود که بخواهد به‌عنوان طرح در مجلس توسط نمایندگان پیشنهاد شود بنابراین مسیری که مجلس شورای اسلامی برای بررسی برجام انتخاب کرد تشکیل یک کمیسیون ویژه بود که خب زحمت خیلی زیادی را اعضا و دکتر ‌زاکانی رئیس کمیسیون ویژه کشیدند تا همه جوانب برجام بررسی شود که به میزان زیادی هم موفق بودند‌. اگر‌چه همه برنامه‌های آنها اجرا نشد اما گزارش‌ حاصل بررسی‌های این کمیسیون بود که به نظر من خیلی خوب به نقاط قوت و ضعف برجام پرداخت. بعد از آن طرح یک فوریتی در مجلس شورای اسلامی مطرح شد که ناظر به تایید یا رد خود برجام نبود. در حقیقت یکسری الزامات‌ را برای اجرای برجام متوجه دولت کرد بدون آنکه مستقیم برجام را به‌عنوان قانون تصویب یا رد کند. نهایتا طرح یک‌فوریتی که با حواشی زیادی همراه بود به تصویب مجلس و سپس به تایید شورای‌نگهبان رسید. بنابراین به عبارتی می‌توان گفت آن بخش اصلی مسیر تصمیم‌گیری درباره اجرای برجام در شورای عالی امنیت‌ملی طی شد؛ از آنجا که مصوبات شورای‌عالی امنیت‌ملی باید به تایید رهبری برسد این اتفاق افتاد. نامه‌ای که حضرت آقا با درج یکسری شرایط و ملاحظاتی به رئیس‌جمهور نوشتند متن مصوبه شورای عالی امنیت ملی را تایید کردند. ضمن آنکه مجلس هم قانونی را گذراند و به تایید شورای‌نگهبان رسید که الزاماتی را در اجرا متوجه دولت می‌کرد.
اما همچنان ما شاهد دو نوع موضع‌گیری درباره اجرای برجام در ایران هستیم؛ عده‌ای می‌گویند ‌ مجلس شورای اسلامی‌ نباید هیچ طرحی را درباره اجرای مشروط برجام تصویب می‌کرد. در مقابل موضع دیگر مربوط به نگاه اکثریت قریب به اتفاق مسئولان، سیاستمداران و کارشناسان نظام است که اجرای برجام را در ایران مشروط به رعایت ملاحظات و دستورات رهبر معظم انقلاب مجاز می‌دانند، این دو رویکرد همچنان در رسانه‌ها مطرح می‌شود، نظر شما درباره این دو رویکرد چیست؟
اولا که برجام قانون نشد چون نه دولت لایحه به مجلس داد و نه مجلس طرح ارائه کرد پس الان چیزی به‌عنوان قانون برجام وجود ندارد، قانونی که در مجلس شورای اسلامی تصویب شد قانون اقدام متناظر و متقابل جمهوری اسلامی ایران در اجرای برجام بود ضمن آنکه به نظرم دیگر زمان این بحث‌ها گذشته است. آنچه الان قطعی است و باید روی آن تمرکز کرد اجرای برجام باتوجه به چارچوبی است که رهبری تعیین کردند که این بحث خیلی شفاف و روشن است.
اما همچنان شاهد هستیم که موضع گیری‌هایی علیه اجرای برجام در ایران از برخی‌ تریبون‌ها مطرح می‌شود تکلیف اینها چه می‌شود؟
ممکن است عده‌ای بیکار باشند و بخواهند تا آخر دنیا درباره برجام صحبت کنند. کشور که نمی‌تواند معطل این افراد بماند.
رهبر معظم انقلاب برای اجرای برجام 9 شرط را مطرح کردند، چگونه می‌توان بر همین اساس مطالبه‌گری داشت تا شروط یادشده رعایت شود؟
اگر بخواهیم مجموع آنچه دولت موظف است رعایت کند مدنظر قرار دهیم باید یادآور شوم که 10 مورد ملاحظه توسط شورای عالی امنیت ملی، 9 نکته در نامه حضرت آقا به رئیس‌جمهور و 9 بند هم در قانون مجلس آمده‌ که گرچه سرجمع ملاحظات 28 مورد می‌شود، اما بعضی موارد همپوشانی دارند. فارغ از تعداد شرط‌ها و ملاحظات، سه فرآیند یا سه مکانیزم مطالبه‌گری وجود دارد؛ یکی سازوکاری است که رهبر معظم انقلاب اسلامی مشخص کردند که یک هیات قوی و آگاه و هوشمند، برای رصد پیشرفت کارها و انجام تعهدات طرف مقابل و تحقق آنچه به‌عنوان چارچوب و شروط تعیین شده است،‌ تشکیل شود. طبق نظر ایشان ترکیب و وظایف این هیات باید در شورای عالی امنیت‌ملی تعیین و تصویب شود. طبیعتا شورای عالی امنیت ملی باید در اولین فرصت اعضای این گروه را تعیین کند و قاعدتا چون جز‌و مصوبات شورا‌ست باید به تایید رهبری هم برسد. یک مسیر هم از طریق مجلس شورای اسلامی است که مجلس باید بر حسن اجرای قانونی که وضع کرده نظارت کند. سومین مکانیزم افکار عمومی است؛ یعنی کسانی که در طول این مدت موضوع را به‌طور جدی پیگیری کردند و حالا در قالب رسانه‌ها تحلیل‌ها و مباحث کارشناسانی خود را که احساس کنند و لازم به طرح آنها بدانند باید بیان کنند. در واقع باید این تاکید و مطالبه‌گری را داشته باشند. معتقدم هر سه مکانیزم باید وظیفه و نقش خود را آن طور که باید انجام دهند تا همانطور که رهبری فرمودند برجام به نحوی اجرا شود که تأمین‌کننده منافع ملی کشور و مصالح عالی نظام باشد بنابراین همه نیروها و انرژی‌ها باید صرف این جهت‌گیری ‌شود که اجرای برجام منافع ملی ما را در حداکثر ممکن تضمین کند.
بعد از نامه رهبر‌معظم‌انقلاب، آقای روحانی نامه‌ای خطاب به ایشان نوشت، نامه رئیس‌جمهور به رهبر معظم انقلاب را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
به نظرم نامه خیلی خوبی نبود یعنی اجمالا می‌شد پاسخ بهتری تهیه کرد ولی حالا به هر حال آقای روحانی در نامه خود تاکید کرده بود که منویات رهبری را در اجرای برجام مدنظر دارد. به نظرم باید در مقام اجرا دید که دولت توجه و پایبندی خودش را به اجرای این الزامات نشان دهد.
رهبر‌معظم‌انقلاب در نامه خود به رئیس‌جمهور یادآور شدند که متن برجام پر از نقص است. به نظر شما آن نقایص چیست؟
نگفتند متن برجام نقص دارد گفتند موارد متعددی ابهامات و اشکالات ساختاری در متن برجام وجود دارد. بر همین اساس 9 تذکر را در متن نامه آوردند. همان نکاتی که در مصوبه شورای عالی امنیت ملی، قانون مجلس و نامه حضرت آقا‌ست را می‌شود به‌عنوان ابهامات و اشکالات ساختاری برجام یاد کرد. در واقع با این تذکرات و توصیه‌ها و شروط سعی شده تا جلوی ابهامات یا اشکالات ساختاری که می‌تواند موجب خساراتی برای منافع و امنیت ملی کشور باشد گرفته شود.
آیا در موضوع PMD می‌شود به گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ‌اطمینان کرد چون نوسازی رآکتور اراک و معامله اورانیوم غنی‌‌شده موجود در برابر کیک زرد با دولت خارجی تنها هنگامی ‌آغاز خواهد شد که آژانس پایان پرونده‌ موضوعات حال و گذشته PMD را اعلام کند؟
قاعدتا منتظر‌ گزارش آژانس بین‌المللی انرژی اتمی‌ هستیم. آنها چون بخشی از مذاکرات و توافق بین تیم مذاکره‌کننده و آژانس محرمانه بود از مفاد آن خیلی کسی اطلاعی ندارد. آقایان تیم مذاکره‌کننده به نوعی قول دادند که براساس توافقات با آژانس موضوع PMD حتما حل شود. سفری که آقای آمانو به ایران آمد و از پارچین بازدید کرد و اظهاراتی مطرح کرد. طبیعتا منتظر هستیم ببینیم آن وعده‌ای که داده شده عمل می‌شود یا خیر. اگر این اتفاق بیفتد یعنی آژانس گزارشی دهد و موضوع PMD را شفاف حل شده اعلام کند دستاورد ارزشمندی است و اساسا اگر همین بحث واقعا حل می‌شد، خیلی از بحث‌های دیگر شاید خیلی ضرورتی نداشت، بنابراین اگر چنین اتفاقی بیفتد اتفاق خیلی مهمی ‌است.
موضوع دیگر درباره تغییر طراحی رآکتور آب سنگین اراک است که رهبر معظم انقلاب اسلامی اجرای آن را منوط به بستن یک قرارداد قطعی و مطمئن درباره‌ طرح جایگزین و گرفتن تضمین کافی از طرف مقابل کردند. آقای صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی‌ روز 28 مهر اعلام کرد؛ «باز‌طراحی راکتور آب سنگین اراک از مدت‌ها‌پیش شروع و باز‌طراحی مفهومی ‌آن تمام و وارد مرحله طراحی پایه شده‌‌ و کارگروهی برای بازطراحی راکتور اراک با حضور چین، ایران و آمریکا تشکیل شده است.» چه برداشتی می‌شود از این صحبت می‌توان داشت؟
نکته مهم قضیه در توصیه و دستورات حضرت آقا‌ این است که اتفاقات و تعهداتی که طرف‌های مقابل ما دارند ‌ضمانت‌های محکمی ‌برایش گرفته شود که آنها اجرا کنند و‌الا اگر قرار باشد بدون دقت و تضمین‌های لازم ما تعهداتمان را انجام دهیم یعنی سانتریفیوژهایمان را در نطنز و فردو جمع کنیم 10 تن اورانیوم را به 300 کیلو کاهش دهیم، قلب رآکتور اراک را با بتن پر کنیم اینها اقدامات عملی و واقعی و قابل مشاهده است. حالا اگر قرار است ما این کارها را انجام دهیم قطعا اقداماتی اصلاح‌ناپذیر و غیر‌قابل برگشت خواهند بود یا برگرداندن آنها با هزینه خیلی سنگین و صرف زمان قابل‌توجهی ممکن می‌شود بنابراین طرف مقابل ما نیز باید تضمین ادای وظایف و تعهداتش را بدهد ولو اینکه برگرداندن شرایط به قبل از اجرای برجام در صورت خلف وعده طرف مقابل امکان‌پذیر باشد؛ پس باید همه تلاش‌ها معطوف به آن باشد که در مقابل اقدامات ما، طرف 1+5 نیز تضمین به ادای تعهد خود دهد. مثلا درباره رآکتور آب سنگین اراک قرار بر این است که یک راکتور آب سنگین با یک شرایط فنی جدیدی جایگزین شود. خب ابتدا باید قرارداد رآکتور جدید به‌طور قطعی و محکم بسته شود تا طرف‌های ما متعهد به عمل باشند.
در صورت تخلف بتوان تضمین‌هایی داشت که آنها را وادار به ادای تعهد کرد بنابراین تاکیدات رهبری همانطور که عرض کردم و در ابتدای نامه ایشان نیز تصریح شده است با هدف ایجاد فرصت برای به حداکثر رساندن امکان تأمین منافع و مصالح کشور و جلوگیری از خسارت‌ها‌ست. اینکه آقای صالحی گفته وارد جزئیات نشده بلکه فقط مطرح کرد قراردادی بسته شده حالا آن قرارداد آیا همان تضمین‌ها را دارد یا خیر نمی‌توانیم اظهارنظر کنیم. طبیعتا‌ آن کارگروهی که شورای عالی امنیت ملی تعیین می‌کند به‌لحاظ قانونی می‌تواند این نظارت‌ها را در حسن اجرای برجام داشته باشد که ببینند این قراردادها درست تنظیم و ضمانت‌های به اندازه لازم و کافی گرفته شده است یا خیر.
بعد از انتشار نامه رهبر معظم انقلاب به آقای روحانی که در آن نامه تاکید شده هرگونه تحریم در هر سطح و به هر بهانه‌ای از جمله بهانه‌های تکراری و خودساخته‌ تروریسم و حقوق بشر توسط هر یک از کشورهای طرف مذاکرات، نقض برجام محسوب خواهد شد، به نظر شما این شرط چقدر راه طرف‌های مقابل را برای سوءاستفاده از واژه‌هایی همچون حقوق بشر و مبارزه با تروریسم‌ در اعمال تحریم‌های جدید بست؟
هم‌اکنون آمریکایی‌ها سر یک دو‌راهی قرار دارند. چون ما نمی‌خواستیم نقش بازی کنیم ایران ‌12-10 سال درگیر این ماجرا بود و آنها خودشان ادعا می‌کنند ایران به واسطه تحریم‌ها سر میز مذاکره آمد که البته ما این ادعا را قبول نداریم. گرچه یکی از مهمترین اهدافی که ما از مذاکره داشتیم برداشته شدن تحریم‌ها بود. پس مشخص است که ایران برای بازی و تفریح مذاکره نمی‌کرد که روزی تحریم‌هایی با یک مشخصات به‌واسطه موضوع هسته‌ای برای کشور ایجاد شود بعد ما 12 سال با فراز و فرودها و محدودیت‌ها و مشکلات و رفت‌و‌آمدهای فراوان مذاکره کنیم و هزینه‌هایش را هم بپردازیم حالا که توافق حاصل شده آنها چهار روز دیگر بخواهند همین بازی را به بهانه حقوق بشر و تروریسم تکرار کنند این بازی کردن با فرصت‌ها‌ و منافع و امنیت‌ملی ‌ ایران است که طبیعتا نباید چنین اجازه‌ای به طرف‌های مقابل داد.
بنابراین اگرچه موضوع مذاکرات موضوع هسته‌ای بود اما بحث تحریم‌ها و لغوش به‌صورت مبنایی جزو فلسفه این مذاکرات بود پس اینکه شاید آنها بخواهند تحریم‌ها را به بهانه‌های دیگر به ‌ ایران تحمیل کنند این باید جلویش گرفته ‌و ضمانتش اجرای برجام شود. یعنی اگر آنها در حقیقت بخواهند به بهانه دیگری این تحریم‌ها را تکرار کنند طبیعتا جمهوری اسلامی دلیلی نمی‌بیند که برجام را اجرا کند چون تکرار چنین تحریم‌هایی با بهانه واهی می‌تواند ادامه پیدا کند چون به زعم خودشان می‌بینند وقتی مساله هسته‌ای ما را به نوعی متوقف کردند یا به تعبیر خودشان عقب راندند، فردا می‌آیند توانمندی‌های موشکی ایران را بهانه قرار می‌دهند و می‌گویند «اگر می‌خواهید تحریم‌ها برداشته شود باید این کار را انجام دهید». چهار روز دیگر درباره مسائل منطقه‌ای شروطی را می‌گذارند و می‌گویند «اگر می‌خواهید این تحریم‌ها برداشته شود این کار را انجام دهید»، طبیعی است کشوری که مسئولان و رهبری هوشمند و دوراندیش دارد اجازه نمی‌دهد که آنها بخواهند با منافع و امنیت‌ملی کشور بازی کنند بنابراین این تدبیر رهبری در حقیقت برای پیشگیری از بهانه‌جویی‌ها و تکرار بازی‌های پر‌هزینه آمریکایی‌ها علیه ایران بود و اینکه آمریکایی‌ها بخواهند تحریم جدیدی را وضع کنند باید بر سر انتخاب یکی از دو راه تصمیم بگیرند آیا تهدیدهای تحریم‌محور خودشان را می‌خواهند علیه ایران ادامه دهند یا در این راهبرد می‌خواهند تجدید‌نظر کنند. اگر بخواهند به‌هر بهانه دیگری تحریم‌های مشابهی را علیه کشور ما وضع کنند ما بحث برجام را ادامه نخواهیم داد.
در نامه رهبر معظم انقلاب آمده است که معامله اورانیوم غنی شده که حتما قرارداد با تضمین کافی باشد و باید ظرف 15 سال به 190 هزار سو سانتیریفوژ برسیم به نظر شما دولت در این موارد امکان سهل‌انگاری دارد یا خیر و این شروطی که رهبری معظم گذاشتند چقدر جلوی این سهل‌انگاری احتمالی دولت را می‌گیرد؟
در همه این موارد دولت امکان و احتمال سهل‌انگاری دارد که امیدواریم این اتفاق نیفتد و بخش‌های مختلف دولت به‌ویژه سازمان انرژی اتمی و وزارت امور خارجه این توجه و تقید لازم را ان‌شاءالله دارند. اما اگر بخواهیم کلی بگویم بله احتمال سهل‌انگاری وجود دارد و کمیته‌ای که شورای عالی امنیت ملی باید تعیین کند مسئولیت خیلی سنگینی دارد که نظارت کند که این سهل‌انگاری‌ها اتفاق نیفتد.
به خاطر همین شورای‌عالی امنیت‌ملی مأمور تعیین اعضای هیأت نظارت بر برجام شد نه به عهده مجلس شورای اسلامی یا احیانا نهاد دیگری. شورای‌عالی امنیت‌ملی بالاترین مرجعی است که طبق قانون اساسی به مسائل مرتبط با امنیت ملی و منافع ملی کشور رسیدگی می‌کند، پس این شورا در قبال مسئولیتی که دارد موظف است ترکیب اعضای هیأت نظارت بر اجرای برجام را به نحوی انتخاب کند که تا حدود زیادی اطمینان خاطر به وجود آورد که منافع و امنیت ملی تأمین می‌شود و توجهات لازم درباره آن صورت می‌گیرد، بنابراین آن گروهی که تعیین می‌شوند وظایف و مسئولیت خیلی سنگینی دارند که روی همه این موارد نظارت کافی داشته باشند تا خدا‌ی نکرده سهل‌انگاری صورت نگیرد.
به‌طور خاص بفرمایید به نظر شما دولت درباره معامله اورانیوم، رسیدن به 190 هزار سو بعد از 15 سال، رو به رو نشدن با هیچ کمبودی بعد از هشت سال در حوزه غنی سازی اورانیوم چگونه عمل می‌کند؟
امیدوارم درست عمل کند. چون فکر می‌کنم هیچ ارزیابی دیگری نمی‌توانیم داشته باشیم جز اینکه تاکید کنیم و به‌طور جدی درخواست کنیم آنها به‌هر نحو ممکنی‌‌ شروط را محقق کنند یعنی جای چانه‌زنی و اینکه ببینیم چه می‌شود ندارد. خیلی شفاف است و نکات و ملاحظات یادشده کاملا با منافع کشور رابطه مستقیم دارد و هیچ‌نوع سهل‌انگاری و مسامحه و ساده‌انگاری در ارتباط با این موارد و سایر مواردی که رهبری در این نامه تصریح کردند توجیه ندارد پس پیش‌بینی جز اینکه موارد یاد شده باید اتفاق بیفتد وجود ندارد.
یک نکته هم درباره مجلس آینده است. چون اجرای برجام بیشتر در زمان مجلس آینده اتفاق می‌افتد همانطور که اشاره داشتید برخی نکات و ملاحظات در اجرای برجام باید براساس قانون مجلس رعایت شود، یک احتمال آن است که ترکیب مجلس آینده متفاوت از مجلس کنونی باشد و به نوعی حضور اصلاح‌طلبان در آن تقویت شود و حتی آنها مدیریت دوره دهم را به دست بگیرند، انتظارتان را از مجلس آینده بفرمایید‌.
مجلس دهم مرکب از هر سلیقه سیاسی که باشد مجلسی است که نمایندگان راه یافته به آن قسم می‌خورند که استقلال و منافع کشور را حفظ کنند و به آن پایبند باشند، ان‌شاءالله چنین مجلسی شکل می‌گیرد صرف نظر از افرادی که به آن راه می‌یابند. البته در قانون مجلس هم موارد خاصی نظارت به شورای عالی امنیت‌ملی واگذار شده است یعنی باز نقش تعیین‌کننده را شورای عالی امنیت‌ملی خواهد داشت. در مجموع در اجرای برجام و مجلس آینده هم چنین سوءظنی نداریم که مجلسی روی کار می‌آید که نسبت به منافع و مصالح کشور ‌بی‌تفاوت است.