مثلث به بهانه انتشار نتایج نظرسنجی‌های انتخاباتی به بررسی نتایج نظرسنجی‌ها در دوره‌های مختلف انتخابات و تغییر آنها در روزهای منتهی به انتخابات پرداخته‌ است.

هفته نامه مثلث ؛ علی حاجی ناصری : موعد انتخابات که فرا می‌رسد، اصطلاحی تحت‌عنوان «نظرسنجی» کارکرد ویژه‌ای می‌یابد و چه‌‌بسا بتوان گفت که نام انتخابات با نظرسنجی گره خورده است. زمانی‌که فضای کشور انتخاباتی می‌شود، موسسه‌های گوناگون دولتی و غیردولتی آستین همت بالا می‌زنند و اقدام به انجام نظرسنجی‌های مختلف می‌کنند تا ذائقه انتخاباتی جامعه ایران را بشناسند. اما آنچه در این نوشتار مورد توجه قرار می‌گیرد، تغییر نتایج نظرسنجی‌های انتخاباتی در دوره فعالیت نامزدهاست؛ به‌گونه‌ای‌که هرچه به موعد برگزاری انتخابات نزدیک‌تر می‌شویم، نتایج واقعی‌تر و عینی‌تری به‌دست آمده است. همچنین به بررسی این سوال پرداخته‌ایم که چرا ایرانیان رای و نظر انتخاباتی خود را پنهان نگه می‌دارند و از بیان آن امتناع می‌ورزند.

تصمیم‌گیری در دقیقه نود
اگر نظرسنجی‌های غیرعلمی‌ را استثنا کنیم، به این نتیجه می‌رسیم که بسیاری از نظرسنجی‌ها - فارغ از نتیجه مصداقی - یک نتیجه واحد ارائه می‌دهند و آن واقعی‌تر شدن نتایج در برهه نزدیک به انتخابات است؛ به عبارت دیگر، هرچه زمان می‌گذرد هم نتایج نظرسنجی‌های انتخاباتی واقعی‌تر شده است و هم مردم قابل‌ پیش‌بینی‌تر شده‌اند. مصداق بارز چنین موضوعی را می‌توان در نظرسنجی‌های انجام‌شده در انتخابات ریاست‌جمهوری در سال‌های 84 و 92 مشاهده کرد. در این دو دوره، نامزدی که در نهایت در انتخابات به پیروزی رسیده است، در هفته‌های آغازین رقابت‌های انتخاباتی وضعیت چندان مساعد و مطلوبی در نظرسنجی‌ها نداشته و در رده‌های پایین قرار داشته است اما هرچه به روز برگزاری انتخابات نزدیک می‌شویم، وضعیت این نامزد بهبود می‌یابد و در آخرین نظرسنجی، به رده نخست صعود می‌کند. این اتفاق در انتخابات ریاست‌جمهوری نهم برای محمود احمدی‌نژاد و در انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم برای حسن روحانی رخ داد. این دو چهره تایید‌‌‌شده از سوی شورای نگهبان، درحالی وارد رقابت‌های انتخاباتی شدند که براساس نخستین نظرسنجی‌ها در رتبه‌های پایینی میان کاندیداهای حاضر در رقابت قرار داشتند اما در پایان رقابت‌ها به پیروزی دست می‌یابند و بر کرسی ریاست‌جمهوری تکیه می‌زنند. شاید بتوان یکی از علل تغییر نتایج نظرسنجی‌ها در دوره انتخابات را تصمیم‌گیری لحظه آخری بسیاری از مردم جامعه ایران دانست. شهروندان ایرانی تصمیم نهایی را به دقیقه نود موکول می‌کنند تا فارغ از هیجان روزهای اوج تبلیغات انتخاباتی، به تصمیمی ‌معقول برسند و این‌گونه تصور می‌کنند که ممنوعیت تبلیغات انتخاباتی در روز منتهی به انتخابات، اذهان آنها را از هجوم تبلیغات نامزدهای انتخاباتی و هیجان ناشی از فضای سیاست‌زده انتخابات، رها کرده و به آنها کمک می‌کند که تصمیمی ‌بر مبنای عقلانیت سیاسی و اجتماعی اتخاذ کنند. در چنین شرایطی است که می‌توان به روند تغییر نتایج نظرسنجی‌های انجام‌شده در دوره انتخابات پی برد. در حقیقت بسیاری از مردم جامعه ایران یا به نتیجه قطعی در انتخاب نامزد یا فهرست انتخاباتی نرسیده‌اند یا تصمیم‌گیری را به روز پایانی موکول کرده‌اند. البته برخی مولفه‌های دیگر نیز در تغییر نتایج نظرسنجی‌ها موثر است. برای مثال، در انتخابات ریاست‌جمهوری 92، پس از برگزاری مناظره‌های انتخاباتی میان نامزدهای تاییدشده از سوی شورای نگهبان، رای و نظر درصد قابل‌توجهی از مردم دستخوش تغییر شد و به سوی نامزدی چرخش پیدا کرد که در نهایت توانست پیروز این رقابت بزرگ سیاسی باشد. این درحالی بود که تا پیش از برگزاری مناظره‌ها، حجت‌الاسلام روحانی رای چندان زیادی را در نظرسنجی‌ها کسب نمی‌کرد و افرادی همچون محمدباقر قالیباف و محسن رضایی وضعیت مناسب‌تری داشتند اما پس از انجام مناظره‌های تلویزیونی، وزن نامزدها در میان مردم مشخص شد و آرای حجت‌الاسلام حسن روحانی روند صعودی پیدا کرد. در انتخابات ریاست‌جمهوری نهم نیز یکی از مولفه‌های موثر در تغییر روند نظرسنجی‌ها و روند صعودی آرای محمود احمدی‌نژاد در روزهای منتهی به انتخابات، موجی بود که در هفته پایانی منتهی به انتخابات به سود وی ایجاد شد و آوازه شهردار وقت تهران در سراسر کشور پیچید. او همچنین با ایجاد دوقطبی سیاسی میان خود و آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی این روند را به سود خود تغییر داد و توانست به دور دوم انتخابات راه یابد و به پیروزی برسد. مولفه تاثیرگذار دیگر، تصمیم‌گیری‌هایی است که از سوی نخبگان سیاسی صورت می‌گیرد و مصداق بارز این موضوع را می‌توان در انتخابات ریاست‌جمهوری 92 مشاهده کرد؛ آنجایی‌که براساس تصمیم چهره‌های سیاسی تاثیرگذار همچون هاشمی‌رفسنجانی و سید‌محمد خاتمی که دو دوره پیاپی متصدی سمت ریاست‌جمهوری اسلامی ایران بودند، محمدرضا عارف یکی از دو نامزد مورد حمایت اصلاح‌طلبان از صحنه انتخابات کناره‌گیری کرد و آرای او به حساب حسن روحانی واریز شد. این اتفاق، به سرعت خود را در نظرسنجی‌هایی که انجام می‌شد و در رسانه‌های مجازی، مکتوب و صداوسیما منتشر می‌شد نشان داد و تا روز انتخابات به‌گونه‌ای پیش رفت که به پیروزی حجت‌الاسلام روحانی منجر شد. یکی دیگر از مولفه‌هایی که می‌توان به آن اشاره کرد، رسانه‌ها و نقش آنها در تغییر تصمیم افکارعمومی است. انتشار برخی اخبار و شایعات از سوی رسانه‌ها - خصوصا در فضای مجازی- می‌تواند موجی را له یا علیه برخی کاندیداهای حاضر در انتخابات ایجاد کند و در نظرسنجی‌ها و نتیجه نهایی انتخابات خود را به نمایش بگذارد. یکی از مصداق‌های بارز این مساله را می‌توان در انتخابات 92 مشاهده کرد که در فاصله چند روز مانده تا برگزاری انتخابات، خبری مبنی بر بررسی صلاحیت مجدد حجت‌الاسلام روحانی در شورای نگهبان از سوی برخی رسانه‌ها منتشر شد که در آن برهه به رشد فزاینده آرای او در نظرسنجی‌ها کمک بسزایی کرد. اینها همه سبب می‌شود که نتیجه نظرسنجی‌ها از برهه آغاز تبلیغات تا موعد برگزاری انتخابات دستخوش تغییر شود و نامزدهای انتخاباتی را در جدول نظرسنجی‌ها جابه‌جا کند. یکی از دلایلی که پیش‌بینی نتایج انتخابات در ایران را سخت می‌کند این است که مردم تا لحظه آخر کاندیدای موردنظر خود را انتخاب نمی‌کنند؛ چراکه اگر کسی خود را به جریان سیاسی خاصی متعلق بداند رفتارش قابل‌پیش‌بینی می‌شود. در چنین شرایطی نقش تبلیغات کوتاه‌مدت و نزدیک به انتخابات بسیار تعیین‌کننده است. هر شخص یا فهرست انتخاباتی که شعارهای بهتر، تبلیغات هوشمندانه‌تر و ارتباط بهتری با مردم برای بیان برنامه‌های خود برقرار کند، از بخت بالاتری برای پیروزی برخوردار خواهد بود.

رای من مخفی است
از بارزترین خصلت‌های ایرانیان در نظرسنجی‌های انتخاباتی، مخفی نگه‌داشتن رای‌شان است. چنین رفتاری البته نه‌تنها در تصمیم‌گیری و اعلام‌نظر انتخاباتی بلکه در همه شئون زندگی ایرانیان جریان دارد و شهروندان ایرانی ‌ترجیح می‌دهند از بیان نظرات صریح خود و عیان کردن جزئیات زندگی‌شان بپرهیزند. در واقع این نوع رفتار به بخشی از فرهنگ زندگی ایرانیان تبدیل شده است و آنها در همه مسائل چنین رویه‌ای را در پیش می‌گیرند. برای مثال، زمانی‌که شما از میزان حقوق دریافتی یک شهروند سوال کنید، ‌ترجیح می‌دهد موضوع بحث را تغییر دهد و از اعلام میزان حقوق دریافتی‌اش اجتناب می‌ورزد. فردی که قصد دارد به یک مسافرت مهم کاری یا توریستی برود، شهروندی که قصد استخدام در یک سازمان یا نهاد معتبر را داشته باشد یا جوانی که می‌خواهد ازدواج کند، از اعلام خبر مربوط به چنین اتفاقی در زندگی‌اش ابا دارد و به نزدیکان خود و خانواده‌اش توصیه می‌کند که این موضوع را با کسی در میان نگذارند. زمانی‌که پای یک موضوع سیاسی مهم مانند انتخابات به میان می‌آید، حساسیت مساله دوچندان می‌شود و چه‌بسا برخی افراد به تناسب موقعیت‌های اجتماعی، نخواهند نظر سیاسی خود را با دیگران در میان بگذارند. نمی‌توان انکار کرد که بخشی از جامعه ایران براساس باورهای ایدئولوژیک به ایفای نقش در عرصه سیاسی می‌پردازند. آنها معتقدند که در جامعه‌ای که بر مبنای احکام اسلامی اداره می‌شود، باید به‌گونه‌ای تصمیم گرفت که ناقض این مبانی نباشد. این طیف از جامعه ایران که می‌توان ‌آنها را آرمانگرایان نامید، از این منظر که ابایی از بیان نظر خود ندارند، به‌عنوان استثنا شناخته می‌شوند و چه‌بسا ‌ترجیح می‌دهند که نظرات خود را در جامعه بیان کرده و دیگران را نیز نسبت به پذیرش آنها متقاعد کنند. طیف مقابل اما در تصمیم‌گیری‌های سیاسی مولفه‌های متفاوتی را مدنظر قرار می‌دهند و براساس واقع‌گرایی و عملگرایی در سیاست تصمیم می‌گیرند. در چنین شرایطی، نوعی دوقطبی تحت‌عنوان
آرمانگرا - واقع‌گرا در جامعه ایجاد می‌شود که در تصمیم‌گیری سیاسی نیز رفتار متفاوتی دارند. واقع‌گرایان برخلاف آرمانگرایان، از بیان نظرات سیاسی خود به‌طور آشکار و صریح امتناع می‌ورزند و‌ ترجیح می‌دهند این نظرات را در میان افرادی‌که نسبت به آنها تعلق‌خاطر دارند یا آنها را می‌شناسند، بیان کنند. زمانی‌که پای نظرسنجی‌های انتخاباتی به میان می‌آید، چنین رفتاری عینیت بیشتری می‌یابد و نتایج نظرسنجی‌ها را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد‌. با نزدیک شدن به موعد انتخابات و همه‌گیر شدن فضای سیاسی، واقع‌گرایان نیز نظرات خود را به صراحت بیان می‌کنند اما این رفتار، رفتاری گذراست و در برهه‌های دیگر و سایر عرصه‌های سیاسی ادامه نخواهد یافت. این طیف، معمولا سعی می‌کند خود را فارغ از جناح‌بندی‌های سیاسی به جامعه معرفی کند و بر استقلال رای خود تاکید ویژه‌ای دارد. ساز وکارهایی که در انجام نظرسنجی‌های انتخاباتی مدنظر قرار می‌گیرد و روش انجام نظرسنجی نیز به مخفی نگه‌داشتن رای شهروندان ایرانی دامن می‌زند. انجام نظرسنجی براساس پرسش‌نامه‌ها و اطلاعات پرسش‌دهندگان - به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم - در آنها مشخص است، باعث می‌شود که آنها در بیان رای خود احتیاط کرده و از ابراز کردن آن اجتناب نمایند. زمانی‌که شهروند با پرسشگر مواجه می‌شود، براساس ذهنیت خاصی که نسبت به انجام‌دهندگان نظرسنجی‌های انتخاباتی دارد،‌ ترجیح می‌دهد رای خود را پنهان نگه‌دارد و از بیان صریح آن بپرهیزد. اینها همه سبب می‌شود که نتایج نظرسنجی‌ها چندان با واقعیت منطبق نباشد و در آستانه انتخابات تا حدی به واقعیت نزدیک‌تر شود.